Çinor
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 112–113-b. — ziyouz.com
Çinor (Platanus) — çinordoşlar oilasiga mansub barg tökuvçi ösimliklar turkumi; 10 turi ma'lum. Şim. Amerika (Kanadadan Meksikagaça), Jan. Şarqiy Yevropa va Örta dengizböyi mamlakatlaridan Hindixitoygaça bölgan hududda tarqalgan. Kavkaz, Qrim, Örta Osiyoda şarq çinori (P.orientalis), Jan. Ukraina, Qora dengiz sohillari, şuningdek, Örta Osiyoda Şim. Amerikadan keltirilgan ğarb çinori (P.occudentalis) turlari östiriladi. Şarq Ç.i yovvoyi holda ösadi. Şoxşabbasi qalin, böyi baland (50 m gaça), tanasi baquvvat (aylanasi 18 m gaça), silindrsimon, pöstloği sarğişoq. Özbekistonda manzarali Ç.ning har ikki turi ösadi. Novdalari va barglari yoşligida tukli, keyinçalik tuklari tökilib ketadi. Barglari yirik, asosan, 3 (ba'zan 7) bölmali. Mevasi dumaloq, dağal tukli yonğoqça, diametri 1,5 sm, meva bandida 2—5 tadan örnaşgan, uzoq vaqt tökilmaydi. Apr. da gullab, mevasi may—sent. da yetiladi. Ç., ayniqsa, yoşligida tez ösadi. Qulay şaroitda 2000 yil va undan ham köproq yaşaydi. Egey dengizidagi Krit o.da tanasi aylanasi 18 m bölgan 2300 yillik Ç.lar bor. Surxondaryo, Namangan va Samarqand viloyatlarida 600—800 yoşli Ç.lar uçraydi.
Ç. urugini ekib, qalamçasidan va ildiz baçkilaridan köpaytiriladi. Ç.ning yoğoçi yengil, pişiq, mebel sanoatida qadrlanadi. Uning yoğoçidan özbek me'morligida qadimdan foydalanib kelingan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧИНОР (Platanus) — чинордошлар оиласига мансуб барг тўкувчи ўсимликлар туркуми; 10 тури маълум. Шим. Америка (Канададан Мексикагача), Жан. Шарқий Европа ва Ўрта денгизбўйи мамлакатларидан Ҳиндихитойгача бўлган ҳудудда тарқалган. Кавказ, Қрим, Ўрта Осиёда шарқ чинори (P.orientalis), Жан. Украина, Қора денгиз соҳиллари, шунингдек, Ўрта Осиёда Шим. Америкадан келтирилган ғарб чинори (P.occudentalis) турлари ўстирилади. Шарқ Ч.и ёввойи ҳолда ўсади. Шохшаббаси қалин, бўйи баланд (50 м гача), танаси бақувват (айланаси 18 м гача), цилиндрсимон, пўстлоғи сарғишоқ. Ўзбекистонда манзарали Ч.нинг ҳар икки тури ўсади. Новдалари ва барглари ёшлигида тукли, кейинчалик туклари тўкилиб кетади. Барглари йирик, асосан, 3 (баъзан 7) бўлмали. Меваси думалоқ, дағал тукли ёнғоқча, диаметри 1,5 см, мева бандида 2—5 тадан ўрнашган, узоқ вақт тўкилмайди. Апр. да гуллаб, меваси май—сент. да етилади. Ч., айниқса, ёшлигида тез ўсади. Қулай шароитда 2000 йил ва ундан ҳам кўпроқ яшайди. Эгей денгизидаги Крит о.да танаси айланаси 18 м бўлган 2300 йиллик Ч.лар бор. Сурхондарё, Наманган ва Самарқанд вилоятларида 600—800 ёшли Ч.лар учрайди.
Ч. уругини экиб, қаламчасидан ва илдиз бачкиларидан кўпайтирилади. Ч.нинг ёғочи енгил, пишиқ, мебель саноатида қадрланади. Унинг ёғочидан ўзбек меъморлигида қадимдан фойдаланиб келинган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.