Çipqon

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 113–114-b. — ziyouz.com

Çipqon ÇIPQON, furunkul — soç xaltaçasi (follikula) va atrofidagi yoğ bezi hamda töqimalarining ötkir yiringli nekrotik yalliğlanişi. Stafilokokklar qözğatadi. Terida yoğ va ter ajralişining kuçayişi, avitaminoz, moddalar almaşinuvining buzilişi, tozalikka va şaxsiy gigiyenaga rioya qilmaslik, terining tirnalişi, çaqalanişi Ç.ga sabab böladi. Ç. terining tukli qismida, köpinça böyin (ensa sohasi), yuz, bel, dumba, son va b. joylarga çiqadi.

Ç. har xil kattalikda bölişi mumkin. Dastlab dumaloq, konussimon, qizğiş tugunça yuzaga kelib, teridan kötarilib çiqadi, bezillab oğriydi, atrofidagi töqimalar şişadi. Agar lab, qovoq kabi yoğ köp yiğiladigan sohada paydo bölsa, atrofi juda şişib ketadi, hatto bemor oğzi bilan közini oçolmay qoladi, qattiq oğriydi. Kasallik sekinasta avj oladi; dömbayib turgan tugunça 3—4 kuvdan söng kattalaşib yalliğlanadi, örtasi yiring boylaydi, keyin kökimtir tusga kiradi, yiring köpayib, Ç. uç beradi va yoriladi. Yorilgan yerdan bir oz yiring çiqib, yara paydo böladi. Yara örtasida soç va uning atrofidagi töqimalardan iborat Ç. «öligi» körinib turadi; 2—3 kundan keyin yara kattalaşib, içidan qon aralaş yiring çiqadi. Bu vaqgda oğriq kamaygan, Ç. atrofidagi şiş va yalliğlaniş alomatlari ança pasaygan böladi. Keyinçalik Ç. «öligi» butunlay çiqib, yara çandiklanib bitadi. Ç.ning ayni vaqtda köplab toşişi furunkulyoz deyiladi. Mahalliy va umumiy furunkulyoz farq qilinadi. Mahalliy yoki çegaralangan furunkulyoz, asosan, terining ma'lum bir qismida (köpinça böyin, bel, dumba sohasida) uçrab, sanitariyagigiyena qoidalarining buzilişi, Ç.ni öz vaqtida davolamaslik yoki notöğri davolaş natijasida vujudga keladi. Umumiy yoki tarqoq furunkulyoz terining ançagina qismini egallaydi, bunga köpinça moddalar almaşinuvining buzilişi (diabet, kolit, nevrit, anemiya va b.), gipovitaminoz (A, V, S), tuzuk ovkatlanmaslik, oğir infeksion yoki surunkali kasalliklar, birdan sovqotiş, issiqlab ketiş, şuningdek, jismonan toliqiş, nerv sistemasi faoliyatining buzilişi va b. sabab böladi.

Ç. va furunkulyozni mutaxassis vraç davolaydi; davo kasallik bosqiçi, örni va tanada tarqalişiga qarab olib boriladi. Ç.ni har kim öz bilgiça sitişi yaramaydi, aks holda oğir asoratlar yuzaga kelişi mumkin. Ç. yoki furunkulyoz çiqqanda hammomga tuşiş, şuningdek, duş, vanna qabul qilişga ruxsat etilmaydi; vraç tavsiyasi böyiça dezinfeksiyalovçi vanna (margansovka bilan) kiliş mumkin.

Parhez saqlaş, xususan, aççiq, şör ovkatlar va şirinliklarni çeklaş, servitamin ovkatlar tavsiya etiladi. Ç.ga davo kilinganda avvalo unta sabab bölgan asosiy kasallikni davolaş lozim.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧИПҚОН, фурункул — соч халтачаси (фолликула) ва атрофидаги ёғ бези ҳамда тўқималарининг ўткир йирингли некротик яллиғланиши. Стафилококклар қўзғатади. Терида ёғ ва тер ажралишининг кучайиши, авитаминоз, моддалар алмашинувининг бузилиши, тозаликка ва шахсий гигиенага риоя қилмаслик, терининг тирналиши, чақаланиши Ч.га сабаб бўлади. Ч. терининг тукли қисмида, кўпинча бўйин (энса соҳаси), юз, бел, думба, сон ва б. жойларга чиқади.

Ч. ҳар хил катталикда бўлиши мумкин. Дастлаб думалоқ, конуссимон, қизғиш тугунча юзага келиб, теридан кўтарилиб чиқади, безиллаб оғрийди, атрофидаги тўқималар шишади. Агар лаб, қовоқ каби ёғ кўп йиғиладиган соҳада пайдо бўлса, атрофи жуда шишиб кетади, ҳатто бемор оғзи билан кўзини очолмай қолади, қаттиқ оғрийди. Касаллик секинаста авж олади; дўмбайиб турган тугунча 3—4 кувдан сўнг катталашиб яллиғланади, ўртаси йиринг бойлайди, кейин кўкимтир тусга киради, йиринг кўпайиб, Ч. уч беради ва ёрилади. Ёрилган ердан бир оз йиринг чиқиб, яра пайдо бўлади. Яра ўртасида соч ва унинг атрофидаги тўқималардан иборат Ч. «ўлиги» кўриниб туради; 2—3 кундан кейин яра катталашиб, ичидан қон аралаш йиринг чиқади. Бу вақгда оғриқ камайган, Ч. атрофидаги шиш ва яллиғланиш аломатлари анча пасайган бўлади. Кейинчалик Ч. «ўлиги» бутунлай чиқиб, яра чандикланиб битади. Ч.нинг айни вақтда кўплаб тошиши фурункулёз дейилади. Маҳаллий ва умумий фурункулёз фарқ қилинади. Маҳаллий ёки чегараланган фурункулёз, асосан, терининг маълум бир қисмида (кўпинча бўйин, бел, думба соҳасида) учраб, санитариягигиена қоидаларининг бузилиши, Ч.ни ўз вақтида даволамаслик ёки нотўғри даволаш натижасида вужудга келади. Умумий ёки тарқоқ фурункулёз терининг анчагина қисмини эгаллайди, бунга кўпинча моддалар алмашинувининг бузилиши (диабет, колит, неврит, анемия ва б.), гиповитаминоз (А, В, С), тузук овкатланмаслик, оғир инфекцион ёки сурункали касалликлар, бирдан совқотиш, иссиқлаб кетиш, шунингдек, жисмонан толиқиш, нерв системаси фаолиятининг бузилиши ва б. сабаб бўлади.

Ч. ва фурункулёзни мутахассис врач даволайди; даво касаллик босқичи, ўрни ва танада тарқалишига қараб олиб борилади. Ч.ни ҳар ким ўз билгича ситиши ярамайди, акс ҳолда оғир асоратлар юзага келиши мумкин. Ч. ёки фурункулёз чиққанда ҳаммомга тушиш, шунингдек, душ, ванна қабул қилишга рухсат этилмайди; врач тавсияси бўйича дезинфекцияловчи ванна (марганцовка билан) килиш мумкин.

Парҳез сақлаш, хусусан, аччиқ, шўр овкатлар ва ширинликларни чеклаш, сервитамин овкатлар тавсия этилади. Ч.га даво килинганда аввало унта сабаб бўлган асосий касалликни даволаш лозим.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.