Çirçiq
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 117–118-b. — ziyouz.com
Çirçiq (qad. nomi Parak, «Boburnoma»da Çir, keyingi kiçraytirilgan nomi Ç.) — Toşkent viloyatidagi daryo. Sirdaryonint yirik öng irmoği. Daryo havzasi jan. va şarqda Qurama tizmasi va Çatqol toğ tizmalari, şim. da Talas Olatovi va uning ğarbiy tarmoklari bilan çegaralangan. Ğarbiy Tyanşan toğlaridagi qor va muzliklardan Çatqol, Köksuv va Piskom daryolari boşlanadi. 1971 y. gaça Ç. Çorvoq soyligida Çatqol va Piskom daryolari qöşilişidan hosil bölar edi. Endilikda daryo Çorvoq suv omboridan boşlanadi va Çinoz qişloği yonida Sirdaryoga quyiladi. Uz. 454 km, havzasining mayd. 14240 km2. Ç. tez oqadigan tipik toğ daryosi, toğli qismida çuqur, tor va nişab özanda tez oqadi. Ugom daryosi qöşilgandan söng Ç. vodiysi kengayadi. Ç. ga bir neça irmoqlar kelib quyiladi. Eng yiriklari Ugom daryosi va Oqsoqotasoy. Qolgan mayda irmoqlari (Qizilsuv, Şörobsoy, Ozodboşsoy, Oqtoşsoy, Tovoqsoy, Qorangkölsoy, Ğolibasoy, Oltinbeksoy, va b.)ning ba'zilari yoz va kuz oylarida qurib qoladi. Vodiyning tekislik qismida daryoga birorta ham irmoq qöşilmaydi. Ç. qor va muzlik suvlaridan töyinadi. Suv sarfi Xöjakent qişloği yaqinida 221 m3/ sek., Çinoz qişloği yonida 62 m3/sek. Eng köp suv sarfi 2160 m3/sek. (1959 y. 8 apr.) va 1452 m3/sek. ga (1914 y. 14 may) yetgan. Bunday katta suv sarfi Ç. daryosi uçun xos emas. Eng kam suv sarfi 22m3/sek. bölgan (1956 y. fevral). Ç. Sirdaryoga yiliga 164 m3/sek. suv quyadi. Suv oqimining 52,4% mart—iyun oylarida, 32,1% iyul—sent. va qolgan 15,5% okt.— fevral oylarida oqadi. Yanv.—fevral oylarida suvi kamayib, 52 m3/sek. dan oşmaydi. Ç.da loyqa oqiziqlar kam. Toğlardan çiqib tekislik böylab oqqanda suvi köplab irrigatsion tarmoqlar orqali suğorişga olinadi. Zaxariq, Bözsuv, Qorasuv, Şim. Toşkent kabi kanallar Ç. daryosidan suv oladi. Daryodan gidroenergetikada ham keng foydalaniladi. Qodiriya, Tovoqsoy, Oqqovoq, Oqtepa, Salor va uçta Quyi Bözsuv, Çorvoq (quvvati 600 ming kVtsoat, Ğazalkent) GESlar kaskadi şular jumlasidandir. Ç. suvi, asosan, Toşkent viloyati hududidagi ekin maydonlarini suğorişga sarflanadi (Ç. — Bözsuv sistemasi Özbekiston hududida 100 ming gektardan ziyod yerni suğoradi), şuningdek, Toşkent, Çirçiq, Yangiyöl, Ğazalkent ş.larini va köp qişloqlarni suv bilan ta'minlaydi. Ç. örta oqimida uning öng sohilidagi terrasalarda Toşkent ş. joylaşgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧИРЧИҚ (қад. номи Парак, «Бобурнома»да Чир, кейинги кичрайтирилган номи Ч.) — Тошкент вилоятидаги дарё. Сирдарёнинт йирик ўнг ирмоғи. Дарё ҳавзаси жан. ва шарқда Қурама тизмаси ва Чатқол тоғ тизмалари, шим. да Талас Олатови ва унинг ғарбий тармоклари билан чегараланган. Ғарбий Тяньшан тоғларидаги қор ва музликлардан Чатқол, Кўксув ва Писком дарёлари бошланади. 1971 й. гача Ч. Чорвоқ сойлигида Чатқол ва Писком дарёлари қўшилишидан ҳосил бўлар эди. Эндиликда дарё Чорвоқ сув омборидан бошланади ва Чиноз қишлоғи ёнида Сирдарёга қуйилади. Уз. 454 км, ҳавзасининг майд. 14240 км2. Ч. тез оқадиган типик тоғ дарёси, тоғли қисмида чуқур, тор ва нишаб ўзанда тез оқади. Угом дарёси қўшилгандан сўнг Ч. водийси кенгаяди. Ч. га бир неча ирмоқлар келиб қуйилади. Энг йириклари Угом дарёси ва Оқсоқотасой. Қолган майда ирмоқлари (Қизилсув, Шўробсой, Озодбошсой, Оқтошсой, Товоқсой, Қорангкўлсой, Ғолибасой, Олтинбексой, ва б.)нинг баъзилари ёз ва куз ойларида қуриб қолади. Водийнинг текислик қисмида дарёга бирорта ҳам ирмоқ қўшилмайди. Ч. қор ва музлик сувларидан тўйинади. Сув сарфи Хўжакент қишлоғи яқинида 221 м3/ сек., Чиноз қишлоғи ёнида 62 м3/сек. Энг кўп сув сарфи 2160 м3/сек. (1959 й. 8 апр.) ва 1452 м3/сек. га (1914 й. 14 май) етган. Бундай катта сув сарфи Ч. дарёси учун хос эмас. Энг кам сув сарфи 22м3/сек. бўлган (1956 й. февраль). Ч. Сирдарёга йилига 164 м3/сек. сув қуяди. Сув оқимининг 52,4% март—июнь ойларида, 32,1% июль—сент. ва қолган 15,5% окт.— февраль ойларида оқади. Янв.—февраль ойларида суви камайиб, 52 м3/сек. дан ошмайди. Ч.да лойқа оқизиқлар кам. Тоғлардан чиқиб текислик бўйлаб оққанда суви кўплаб ирригацион тармоқлар орқали суғоришга олинади. Захариқ, Бўзсув, Қорасув, Шим. Тошкент каби каналлар Ч. дарёсидан сув олади. Дарёдан гидроэнергетикада ҳам кенг фойдаланилади. Қодирия, Товоқсой, Оққовоқ, Оқтепа, Салор ва учта Қуйи Бўзсув, Чорвоқ (қуввати 600 минг кВтсоат, Ғазалкент) ГЭСлар каскади шулар жумласидандир. Ч. суви, асосан, Тошкент вилояти ҳудудидаги экин майдонларини суғоришга сарфланади (Ч. — Бўзсув системаси Ўзбекистон ҳудудида 100 минг гектардан зиёд ерни суғоради), шунингдек, Тошкент, Чирчиқ, Янгийўл, Ғазалкент ш.ларини ва кўп қишлоқларни сув билан таъминлайди. Ч. ўрта оқимида унинг ўнг соҳилидаги террасаларда Тошкент ш. жойлашган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.