Çirçiq vodiysi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 118–119-b. — ziyouz.com
Çirçiq vodiysi - Ğarbiy Tyanşandagi vodiy, Toşkent viloyati hududida. Çorvoq suv ombori qurilgandan keyin Ç.v.ning yuqori qismi suv ostida qolib ketgan. Vodiy şim.ğarb va şim.da Qorjontov va Ugom tizmalari, şim.şarq va şarkda Talas Olatovi, jan. şarqda esa Çatqol tizmasi bilan öralgan. Jan. va jan.ğarbiy kismlari tekislikka tutaşgan. Uzunligi Alizar kötarilmasidan (jan. ğarb tomon) Sirdaryogaça 135 km. Kengligi vodiy toraygan joylarda 80—100 m, örta kismida 35—40 km gaça. Vodiyning eng tor joyi (Çorvoq qisiği yoki Çorvoq darvozasi) ga tögon, suv ombori qurilgan. Çirçiq daryosining quyi okimi tomon terrasa (köhna qayir) poğonalari pasayib boradi va daryo vodiysining çegaralarini aniq paykaş kiyin. Piskom va Çatqol daryolari qöşilgan joydan Çirçiq ş.gaça bölgan hudud Çirçiq botiğidan iborat. Paleogen davrida Ç.v. örnida dengiz bölgan. Çirçiq daryosining bir neça terrasalari buni isbotlaydi. Uşbu hududda tektonik harakatlar davom etmoqda. Yer yuzasidaga yangi tektonik harakatlar differensial xarakterga ega. Tektonik jihatdan Ç.v. grabensinklinal, yonatrofdagi tizmalar gorst antiklinaldir. Ular gersin burmalanişi davrida şakllangan. Neogen törtlamçi davr yangi tektonik harakatlar ta'sirida hoz. körinişini olgan. Vodiy hududida bör, paleogen, neogen va törtlamçi davr yotqiziklari (konglomerat, qum aralaş şağal toşlar, lyosslar) keng tarqalgan.
Ç.v.ning iqlimi kontinental, yozi issiq, qişi mu'tadil. Yillik örtaça tra 11,6°—13,8°, yanv.ning örtaça trasi —G dan — 2,9° gaça. Eng past tra —29°, —33° dek. — yanv. oylarida kuzatiladi. Iyulning örtaça trasi 23,9—26,8°, yoz faslining ba'zi kunlari tra 44° gaça kötariladi. Yillik yoğin vodiyning jan. ğarbiy qismvda 300 mm, örta qismida esa 1000 mm dan ziyod. Toğlarda köproq qor, vodiyning özida yomğir va qor yoğadi. Ğazalkent va Çirçiq ş.lari atroflarida yillik yoğinning 35—40% bahor oylariga töğri keladi. Asosiy daryolari — Çirçiq va uning irmoqlari: Ugom, Oqsoqotasoy va b. Vaktinça oqar soy ham köp. Toğ yon bağirlarida suvning yemiriş faoliyati kuçli, bahor va yoz boşlarida sel keladi, surilmalar sodir böladi.
Ç.v.da asosan, böz tuproqlar tarqalgan. Toğ tizmalariga yaqin qismlarida qönğir, daryo böylarida ötloq, ekinlar ekiladigan yerlarda agroirrigatsion tuproklar mavjud. Bu tuproqlarda ösimliklardan buğdoyiq, qönğirboş, qoraboş, yonğoq, dölana, betaga, tol, terak va b. ösadi. Vodiyning tekislik qismlarini, asosan, madaniy landşaftlar egallagan. Paxta, beda, ğalla, sabzavot va b. ekinlar ekiladi. Boğdorçilik va tokçilik rivojlangan. Yovvoyi hayvonlardan toğ eçkisi, böri, tulki, suğur, yumronqoziq, turli xil quşlar, sudralib yuruvçilardan ilonlar va b.; suvlarda baliqlar bor.
Ç.v. aholisi ziç hudud bölib, unda Toşkent, şuningdek, Çirçiq, Yangiyöl, Bektemir, Ğazalkent, Çinoz kabi şaharlar joylaşgan. Ç.v. mamlakatning iqtisodiyoti rivojlangan rnlaridan. Toğli qismlarida sanatoriy va dam oliş zonalari mavjud.
Murod Mamatqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧИРЧИҚ ВОДИЙСИ - Ғарбий Тяньшандаги водий, Тошкент вилояти ҳудудида. Чорвоқ сув омбори қурилгандан кейин Ч.в.нинг юқори қисми сув остида қолиб кетган. Водий шим.ғарб ва шим.да Қоржонтов ва Угом тизмалари, шим.шарқ ва шаркда Талас Олатови, жан. шарқда эса Чатқол тизмаси билан ўралган. Жан. ва жан.ғарбий кисмлари текисликка туташган. Узунлиги Ализар кўтарилмасидан (жан. ғарб томон) Сирдарёгача 135 км. Кенглиги водий торайган жойларда 80—100 м, ўрта кисмида 35—40 км гача. Водийнинг энг тор жойи (Чорвоқ қисиғи ёки Чорвоқ дарвозаси) га тўгон, сув омбори қурилган. Чирчиқ дарёсининг қуйи окими томон терраса (кўҳна қайир) поғоналари пасайиб боради ва дарё водийсининг чегараларини аниқ пайкаш кийин. Писком ва Чатқол дарёлари қўшилган жойдан Чирчиқ ш.гача бўлган ҳудуд Чирчиқ ботиғидан иборат. Палеоген даврида Ч.в. ўрнида денгиз бўлган. Чирчиқ дарёсининг бир неча террасалари буни исботлайди. Ушбу ҳудудда тектоник ҳаракатлар давом этмоқда. Ер юзасидага янги тектоник ҳаракатлар дифференциал характерга эга. Тектоник жиҳатдан Ч.в. грабенсинклиналь, ёнатрофдаги тизмалар горст антиклиналдир. Улар герцин бурмаланиши даврида шаклланган. Неоген тўртламчи давр янги тектоник ҳаракатлар таъсирида ҳоз. кўринишини олган. Водий ҳудудида бўр, палеоген, неоген ва тўртламчи давр ётқизиклари (конгломерат, қум аралаш шағал тошлар, лёсслар) кенг тарқалган.
Ч.в.нинг иқлими континентал, ёзи иссиқ, қиши муътадил. Йиллик ўртача тра 11,6°—13,8°, янв.нинг ўртача траси —Г дан — 2,9° гача. Энг паст тра —29°, —33° дек. — янв. ойларида кузатилади. Июлнинг ўртача траси 23,9—26,8°, ёз фаслининг баъзи кунлари тра 44° гача кўтарилади. Йиллик ёғин водийнинг жан. ғарбий қисмвда 300 мм, ўрта қисмида эса 1000 мм дан зиёд. Тоғларда кўпроқ қор, водийнинг ўзида ёмғир ва қор ёғади. Ғазалкент ва Чирчиқ ш.лари атрофларида йиллик ёғиннинг 35—40% баҳор ойларига тўғри келади. Асосий дарёлари — Чирчиқ ва унинг ирмоқлари: Угом, Оқсоқотасой ва б. Вактинча оқар сой ҳам кўп. Тоғ ён бағирларида сувнинг емириш фаолияти кучли, баҳор ва ёз бошларида сел келади, сурилмалар содир бўлади.
Ч.в.да асосан, бўз тупроқлар тарқалган. Тоғ тизмаларига яқин қисмларида қўнғир, дарё бўйларида ўтлоқ, экинлар экиладиган ерларда агроирригацион тупроклар мавжуд. Бу тупроқларда ўсимликлардан буғдойиқ, қўнғирбош, қорабош, ёнғоқ, дўлана, бетага, тол, терак ва б. ўсади. Водийнинг текислик қисмларини, асосан, маданий ландшафтлар эгаллаган. Пахта, беда, ғалла, сабзавот ва б. экинлар экилади. Боғдорчилик ва токчилик ривожланган. Ёввойи ҳайвонлардан тоғ эчкиси, бўри, тулки, суғур, юмронқозиқ, турли хил қушлар, судралиб юрувчилардан илонлар ва б.; сувларда балиқлар бор.
Ч.в. аҳолиси зич ҳудуд бўлиб, унда Тошкент, шунингдек, Чирчиқ, Янгийўл, Бектемир, Ғазалкент, Чиноз каби шаҳарлар жойлашган. Ч.в. мамлакатнинг иқтисодиёти ривожланган рнларидан. Тоғли қисмларида санаторий ва дам олиш зоналари мавжуд.
Мурод Маматқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.