Çirildoqlar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 114–115-b. — ziyouz.com
Çirildoqlar (Gryllidae) töğriqanotlilar turkumiga mansub haşarotlar oilasi. Tropik va mö'tadil mintaqalarda 2 mingdan ortiq turi ma'lum. Sernam ötloq yerlarda, poliz va sabzavot ekinzorlarida, xonadonlarda yaşaydi. Örta Osiyoning suğorma dehqonçilik mintaqalarida köpinça daşt çirildoği (Acheta deserta Pall.) uçraydi. Erkagining tana uz. 10— 16 mm. urğoçisiniki 12—20 mm, kora; tanasi mayda kulrang tuklar bilan krplangan. Orqa oyoqlari sakrovçi. Ustqanoti qornining uçigaça yetadi. Erkagi usgkanotlarini birbiriga işqalab çirillagan tovuş çiqaradi. Eşitiş organi oldingi boddirida. Qornining uçida uzun ösimtalari bor. Tuproq yoriqlari, toşlar tagi yoki uyalarda, ba'zilari uylarda (uy çirildoği yoki qora çigirtka) yaşaydi. Tuprokning yuza qatlamida katta (beşinçi) yoşdagi liçinkalari qişlaydi. Apr.may oylarida liçinkalar pust taşlab, voyaga yetgan haşarotga aylanadi. Qanotlari şakllanib bölganidan keyin, bir oy ötgaç Ç. kiçikroq gala bölib, tuproq yoriqlariga tuxum qöyadi. 15—20 kunda tuxumdan liçinkalar çiqadi. Yiliga bir marta avlod beradi. Ekinlarni zararlaydi, ba'zan köçat qalinligining kamayişiga sabab bölişi mumkin. Vertun çirildoği (Oecanthus turanicus Uv.) lalmi ekinzorlarni va ularga yakin joylaşgan ğöza, beda, yoş toklarni zararlaydi.
Kuraş çoralari: zaharli xörak va ösimliklarga insektitsidlar sepiş, begona ötlarga qarşi kuraş, tuproqqa yaxşi işlov beriş va b.
Sulton Alimuhamedov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧИРИЛДОҚЛАР (Gryllidae) тўғриқанотлилар туркумига мансуб ҳашаротлар оиласи. Тропик ва мўътадил минтақаларда 2 мингдан ортиқ тури маълум. Сернам ўтлоқ ерларда, полиз ва сабзавот экинзорларида, хонадонларда яшайди. Ўрта Осиёнинг суғорма деҳқончилик минтақаларида кўпинча дашт чирилдоғи (Acheta deserta Pall.) учрайди. Эркагининг тана уз. 10— 16 мм. урғочисиники 12—20 мм, кора; танаси майда кулранг туклар билан крпланган. Орқа оёқлари сакровчи. Устқаноти қорнининг учигача етади. Эркаги усгканотларини бирбирига ишқалаб чириллаган товуш чиқаради. Эшитиш органи олдинги боддирида. Қорнининг учида узун ўсимталари бор. Тупроқ ёриқлари, тошлар таги ёки уяларда, баъзилари уйларда (уй чирилдоғи ёки қора чигиртка) яшайди. Тупрокнинг юза қатламида катта (бешинчи) ёшдаги личинкалари қишлайди. Апр.май ойларида личинкалар пуст ташлаб, вояга етган ҳашаротга айланади. Қанотлари шаклланиб бўлганидан кейин, бир ой ўтгач Ч. кичикроқ гала бўлиб, тупроқ ёриқларига тухум қўяди. 15—20 кунда тухумдан личинкалар чиқади. Йилига бир марта авлод беради. Экинларни зарарлайди, баъзан кўчат қалинлигининг камайишига сабаб бўлиши мумкин. Вертун чирилдоғи (Oecanthus turanicus Uv.) лалми экинзорларни ва уларга якин жойлашган ғўза, беда, ёш токларни зарарлайди.
Кураш чоралари: заҳарли хўрак ва ўсимликларга инсектицидлар сепиш, бегона ўтларга қарши кураш, тупроққа яхши ишлов бериш ва б.
Султон Алимуҳамедов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.