Çiroqçi tumani
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 116–117-b. — ziyouz.com
Çiroqçi tumani - Qaşqadaryo viloyaşidyagi tuman. 1926 y. 29 sent.dataşkil etilgan. 1962 y. da Yakkaboğ tumaniga qöşilgan. 1964 y. 22 fev.da qayta taşkil etiddi. Şarkdan Şaxrisabz, Kitob, jan.şarkdan Yakkaboğ, jan.dan Kamaşi, ğarb va jan.garbdan Karşi, Koson tumanlari, şim.dan Samarqand viloyatining Pastdarğom va Nurobod tumanlari bilan çegaradoş. Mayd. 2,84 ming km2. Aholisi 270 ming kişi (2003). Tumanda 1 şahar (Çirokçi), 20 qişloq fukarolari yiğini (Dam, Dodiq, Jar, Kökdala, Langar, Mirzatöp, Oxunboboyev, Paxtaobod, Torjilğa, Uymovut, Uyşun, Xumo, Çim, Çorvador, Şurkuduq, Eski Angor, Yangi Hayot, KalkaMa, Kaxramon, Kumdaryo) bor. Markazi — Çirokçi ş.
Tabiati. Tuman hududi viloyatning şim. qismida joylaşgan. Relyefi tekis çöl va kiradirlardan iborat bölib, jan.ğarbdan şim.şarqqa (Qoratepa toği) balandlaşib boradi. Balandligi tekis çöl qismida 400— 600 m, adirda 700—900 m va Zarafşon tizmasining davomi bölmiş Qoratepa toğida 1200—1500 m. Dursun qişloği yonida tabiiy gaz koni topilgan. Iqlimi keskin kontinental. Yillik örtaça tra 14,7°. Yanv. ning örtaça trasi 2,7°, eng past tra —20°. Iyulning örtaça trasi 28°, eng yuqori tra 45°. Vegetatsiya davri 220—230 kun. Yiliga 368 mm, şarqida 400—500 mm yoğin tuşadi. Tumandagi ekinlar Qaşqadaryo, Kumdaryo, Oyoqçidaryo va b. kanallardan sugoriladi. Tumanning jan.da Çimqörğon suv ombori bor. Şim. toğli zonada ötloqi, tekislik qismida tipik böz tuprokdar, oç böz tuproq, dare vodiylarida ötlokibotqoq tuproqlar tarqalgan. Yovvoyi ösimliklardan rang, qarğaoyoq, qamiş, çitir, karrak, buğdoyiq, yantoq, kaşkar beda, qoramuğ, qöziquloq, oqquray, tuyaqorin va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan tulki, yumronqoziq, quyon, kalamuş, qöşoyoq, siçqon, eçkemar; quşlardan qirğovul, söfitörğay, çumçuq, çuğurçiq, zarğaddoq va b. bor.
Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, tojik, tatar, rus, ukrain va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 95,1 kişi. Qişloq aholisi 252,5 ming kişi, şahar aholisi 17,5 ming kişi (2003).
Xöjaligi. Tumanda 2526 yirik, örta, kiçik korxona va mikrofirmalar, paxta tozalaş, ğişt zdlari, gilam fkasi, MTP, quriliş taşkilotlari, avtokorxona, bosmaxona, savdo, madaniy va maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari bor. 20 şirkat, 970 fermer, bördoqiçilik xöjaliklari faoliyat körsatadi. Q.x. paxtaçilik, gallaçilik va çorvaçilikka ixtisoslaşgan. Pillaçilik bilan ham şuğullaniladi. Ekin maydonlariga paxta, don, kartoşka, poliz, sabzavot, ozuqa ekinlari ekiladi. Tuman jamoa va şaxeiy xöjaliklarida qoramol, qoraköl qöy, parranda boqiladi. 174 umumiy ta'lim, bolalar musiqa maktablari, 3 kasbxunar kollejlari, markaziy kutubxona va uning tarmoklari, 18 klub muassasalari, madaniyat va istirohat boği işlab turibdi. Kasalxona, feldşerakuşerlik punktlari, poliklinika, dorixonalar va b. tibbiy muassasalar bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧИРОҚЧИ ТУМАНИ - Қашқадарё вилояшидяги туман. 1926 й. 29 сент.даташкил этилган. 1962 й. да Яккабоғ туманига қўшилган. 1964 й. 22 фев.да қайта ташкил этидди. Шаркдан Шахрисабз, Китоб, жан.шаркдан Яккабоғ, жан.дан Камаши, ғарб ва жан.гарбдан Карши, Косон туманлари, шим.дан Самарқанд вилоятининг Пастдарғом ва Нуробод туманлари билан чегарадош. Майд. 2,84 минг км2. Аҳолиси 270 минг киши (2003). Туманда 1 шаҳар (Чирокчи), 20 қишлоқ фукаролари йиғини (Дам, Додиқ, Жар, Кўкдала, Лангар, Мирзатўп, Охунбобоев, Пахтаобод, Торжилға, Уймовут, Уйшун, Хумо, Чим, Чорвадор, Шуркудуқ, Эски Ангор, Янги Ҳаёт, КалкаMa, Кахрамон, Кумдарё) бор. Маркази — Чирокчи ш.
Табиати. Туман ҳудуди вилоятнинг шим. қисмида жойлашган. Рельефи текис чўл ва кирадирлардан иборат бўлиб, жан.ғарбдан шим.шарққа (Қоратепа тоғи) баландлашиб боради. Баландлиги текис чўл қисмида 400— 600 м, адирда 700—900 м ва Зарафшон тизмасининг давоми бўлмиш Қоратепа тоғида 1200—1500 м. Дурсун қишлоғи ёнида табиий газ кони топилган. Иқлими кескин континентал. Йиллик ўртача тра 14,7°. Янв. нинг ўртача траси 2,7°, энг паст тра —20°. Июлнинг ўртача траси 28°, энг юқори тра 45°. Вегетация даври 220—230 кун. Йилига 368 мм, шарқида 400—500 мм ёғин тушади. Тумандаги экинлар Қашқадарё, Кумдарё, Оёқчидарё ва б. каналлардан сугорилади. Туманнинг жан.да Чимқўрғон сув омбори бор. Шим. тоғли зонада ўтлоқи, текислик қисмида типик бўз тупрокдар, оч бўз тупроқ, даре водийларида ўтлокиботқоқ тупроқлар тарқалган. Ёввойи ўсимликлардан ранг, қарғаоёқ, қамиш, читир, каррак, буғдойиқ, янтоқ, кашкар беда, қорамуғ, қўзиқулоқ, оққурай, туяқорин ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан тулки, юмронқозиқ, қуён, каламуш, қўшоёқ, сичқон, эчкемар; қушлардан қирғовул, сўфитўрғай, чумчуқ, чуғурчиқ, зарғаддоқ ва б. бор.
Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, тожик, татар, рус, украин ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 95,1 киши. Қишлоқ аҳолиси 252,5 минг киши, шаҳар аҳолиси 17,5 минг киши (2003).
Хўжалиги. Туманда 2526 йирик, ўрта, кичик корхона ва микрофирмалар, пахта тозалаш, ғишт здлари, гилам фкаси, МТП, қурилиш ташкилотлари, автокорхона, босмахона, савдо, маданий ва маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари бор. 20 ширкат, 970 фермер, бўрдоқичилик хўжаликлари фаолият кўрсатади. Қ.х. пахтачилик, галлачилик ва чорвачиликка ихтисослашган. Пиллачилик билан ҳам шуғулланилади. Экин майдонларига пахта, дон, картошка, полиз, сабзавот, озуқа экинлари экилади. Туман жамоа ва шахеий хўжаликларида қорамол, қоракўл қўй, парранда боқилади. 174 умумий таълим, болалар мусиқа мактаблари, 3 касбхунар коллежлари, марказий кутубхона ва унинг тармоклари, 18 клуб муассасалари, маданият ва истироҳат боғи ишлаб турибди. Касалхона, фельдшеракушерлик пунктлари, поликлиника, дорихоналар ва б. тиббий муассасалар бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.