Çiston

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 121-b. — ziyouz.com

Çiston (fors. — topişmoq) — Şarq şe'riyatidagi lirik janrlardan biri. Dastlab xalq oğzaki ijodida şe'riy savoljavob, topişmoq şaklida paydo bölgan. Ç.da narsa yoki hodisaning xarakterli belgilari majoziy tavsiflanib, nima ekanligini topiş öquvçi, tinglovçiga havola etiladi. Şu sababdan Ç. topişmoqşe'r deb ham ataladi. Ç.da narsalarning nomlari oçiq aytilmaydi, balki ular ga xos şakl, sifat va xususiyatlar qayd etiladi. Öquvçi yoki tinglovçi Ç. mazmunidan kelib çiqib, unda yaşiringan, nomi pinhon tutilgan narsani öz zehni, idroki kuçi bilan topib oladi. Ötmişda şoirlar Ç. yaratişda, asosan, 2 usul — abjad va oddiy topişmoqdan foydalanişgan. Ç.lar fard, bayt, kit'a, ruboiy va qisman ğazal şaklida yoziladi, 2 baytdan 10 baytgaça, hatto undan ham ortiq bölişi mumkin; ma'rifiy, ijtimoiysiyosiy mazmunga ega böladi.

Özbek adabiyotida Ç.ning dastlabki namunalarini Alişer Navoiy yaratgan (mas, «Qalam», «Tanga», «Miqroz», «Yumurtqa» va b. Ç.lar). Şavqiy Kattaqöryuniynant «Samandar quş», Uvaysiyikng «Anor» Ç.lari maşhur.

Ad.: Orzibekov R., Lirikada kiçik janrlar, T., 1976.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧИСТОН (форс. — топишмоқ) — Шарқ шеъриятидаги лирик жанрлардан бири. Дастлаб халқ оғзаки ижодида шеърий саволжавоб, топишмоқ шаклида пайдо бўлган. Ч.да нарса ёки ҳодисанинг характерли белгилари мажозий тавсифланиб, нима эканлигини топиш ўқувчи, тингловчига ҳавола этилади. Шу сабабдан Ч. топишмоқшеър деб ҳам аталади. Ч.да нарсаларнинг номлари очиқ айтилмайди, балки улар га хос шакл, сифат ва хусусиятлар қайд этилади. Ўқувчи ёки тингловчи Ч. мазмунидан келиб чиқиб, унда яширинган, номи пинҳон тутилган нарсани ўз зеҳни, идроки кучи билан топиб олади. Ўтмишда шоирлар Ч. яратишда, асосан, 2 усул — абжад ва оддий топишмоқдан фойдаланишган. Ч.лар фард, байт, китъа, рубоий ва қисман ғазал шаклида ёзилади, 2 байтдан 10 байтгача, ҳатто ундан ҳам ортиқ бўлиши мумкин; маърифий, ижтимоийсиёсий мазмунга эга бўлади.

Ўзбек адабиётида Ч.нинг дастлабки намуналарини Алишер Навоий яратган (маc, «Қалам», «Танга», «Миқроз», «Юмуртқа» ва б. Ч.лар). Шавқий Каттақўрюнийнант «Самандар қуш», Увайсийикнг «Анор» Ч.лари машҳур.

Ад.: Орзибеков Р., Лирикада кичик жанрлар, Т., 1976.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.