Çita viloyati

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 121–122-b. — ziyouz.com

Çita viloyati — RF tarkibidagi viloyat. 1937 y. 26 sent.da taşkil kilingan. Baykalortida joylaşgan. Ç.v. Aga Buryapglari muxgpor okrugini öz içiga oladi. Mayd. 431,5 ming km2. Aholisi 1156,2 ming kişi (2002), asosan, rus, buryatlar, şuningdek, ukrain, tatar va b. millat vakillari xam yaşaydi. Şahar aholisi 64%. 31 ma'muriy tuman, 10 şahar, 45 şaharça bor. Ma'muriy markazi — Çita ş. Boşqa yirik şaxarlari: Krasnokamensk, Borzya.

Relyefida örtaça balandlikdagi toğlar (bal. 3072 m) va ularni bölib turgan soylik köp. Şim.da toğlar 3072 m. gaça kötarilgan (Kodar tizmasi). Jan. da keng Ononböyi tekisligi bor. Foydali qazilmalari: qalay, oltin, polimetallar, mis, molibden, volfram, temir rudalari, toşkömir va qönğir kumir, magnezit va b. konlar mavjud. Iqlimi keskin kontinental. Qişi quyoşli, quruq va sovuq. Yanv.ning örtaça trasi —26°, —33°. Yozi iliq, qisqa. Iyulning örtaça trasi 17—21°. Yiliga 240—400 mm yoğin tuşadi. Vegetatsiya davri 120—160 kun. Muzloq yer köp. Asosiy daryolari: Şilka va Argun (Amur irmoqlari), Xilok va Çikoy (Selenga irmoqlari), Olyokma va Vitim (Lena irmoqdari). Yirik köllari: Katta Leprindo, Leprindokan, Niçatka, Çita köllari guruhi, Kenon, ZunTorey, BarunTorey. Mineral suvlar bor. Ç.v. örta tayga va daşt zonasida joylaşgan. Tuproklari, asosan, toğtayga, podzol; daştlarda qoratuproq va kaştan tuproq; toğlararo soyliklarda ötloq muzloq va ötloqqoratuproq. Hududining 50%dan ziyodini toğtayga örmonlari (dauriya tiloğoçi, qarağay, kedr, qayin) egallaydi. Jan.da va soyliklarda turli xil ötli daştlar bor. Örmonlarda sobol, kolonok, tiyin, qönğir ayiq, silovsin, şim. buğusi, izyubr va b., örmonli daşt va daşt rnlarda börsiq, böri, olasiçqon, quyon, yumronqoziq va b. yaşaydi. Quşlardan karkur, kaklik, turna va b. mavjud. Daryolarda baliqning noyob turlari (omul, osetr, taymen, sig va b.) bor. Viloyat hududida Dauriya va Soxonda qöriqxonalari joylaşgan.

Sanoatining asosiy tarmoqlari: konçilik (oltin, molibden, kalay, qörğoşinrux, polimetall, kumir qazib oliş), qora metallurgiya, maşinasozlik (yoğoçsozlik stanoklari, kemasozlik zdlari). Örmon va yoğoçsozlik, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari, issiklik elektr styasi işlab turibdi. Asosiy sanoat markazlari: Çita, PetrovskZabaykalskiy, Krasnokamensk, Baley, Borzya.

Q.x.ning asosiy tarmoqlari — çorvaçilik (mayin junli va yarim mayin junli qöyçilik, qoramolçilik), şim. da buğuçilik va möynaçilik. Donli ekinlar (buğdoy, suli, arpa), kartoşka, sabzavot va b. ekiladi. T.y.lar (Transsibir t.y. magistrali), avtomobil transporta rivojlangan. Çitala xalqaro aeroport bor. Şilka daryosida kema qatnaydi. Bir neçta örta maxsus bilim yurti, 3 oliy öquv yurti, i.t. institutlari, 4 muzey, 2 teatr faoliyat körsatadi. 30 dan ziyod kurort va dam oliş muassasalari işlab turibdi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧИТА ВИЛОЯТИ — РФ таркибидаги вилоят. 1937 й. 26 сент.да ташкил килинган. Байкалортида жойлашган. Ч.в. Ага Буряпглари мухгпор округини ўз ичига олади. Майд. 431,5 минг км2. Аҳолиси 1156,2 минг киши (2002), асосан, рус, бурятлар, шунингдек, украин, татар ва б. миллат вакиллари хам яшайди. Шаҳар аҳолиси 64%. 31 маъмурий туман, 10 шаҳар, 45 шаҳарча бор. Маъмурий маркази — Чита ш. Бошқа йирик шахарлари: Краснокаменск, Борзя.

Рельефида ўртача баландликдаги тоғлар (бал. 3072 м) ва уларни бўлиб турган сойлик кўп. Шим.да тоғлар 3072 м. гача кўтарилган (Кодар тизмаси). Жан. да кенг Ононбўйи текислиги бор. Фойдали қазилмалари: қалай, олтин, полиметаллар, мис, молибден, вольфрам, темир рудалари, тошкўмир ва қўнғир кумир, магнезит ва б. конлар мавжуд. Иқлими кескин континентал. Қиши қуёшли, қуруқ ва совуқ. Янв.нинг ўртача траси —26°, —33°. Ёзи илиқ, қисқа. Июлнинг ўртача траси 17—21°. Йилига 240—400 мм ёғин тушади. Вегетация даври 120—160 кун. Музлоқ ер кўп. Асосий дарёлари: Шилка ва Аргунь (Амур ирмоқлари), Хилок ва Чикой (Селенга ирмоқлари), Олёкма ва Витим (Лена ирмоқдари). Йирик кўллари: Катта Леприндо, Леприндокан, Ничатка, Чита кўллари гуруҳи, Кенон, ЗунТорей, БарунТорей. Минерал сувлар бор. Ч.в. ўрта тайга ва дашт зонасида жойлашган. Тупроклари, асосан, тоғтайга, подзол; даштларда қоратупроқ ва каштан тупроқ; тоғлараро сойликларда ўтлоқ музлоқ ва ўтлоққоратупроқ. Ҳудудининг 50%дан зиёдини тоғтайга ўрмонлари (даурия тилоғочи, қарағай, кедр, қайин) эгаллайди. Жан.да ва сойликларда турли хил ўтли даштлар бор. Ўрмонларда соболь, колонок, тийин, қўнғир айиқ, силовсин, шим. буғуси, изюбр ва б., ўрмонли дашт ва дашт рнларда бўрсиқ, бўри, оласичқон, қуён, юмронқозиқ ва б. яшайди. Қушлардан каркур, каклик, турна ва б. мавжуд. Дарёларда балиқнинг ноёб турлари (омуль, осетр, таймень, сиг ва б.) бор. Вилоят ҳудудида Даурия ва Сохонда қўриқхоналари жойлашган.

Саноатининг асосий тармоқлари: кончилик (олтин, молибден, калай, қўрғошинрух, полиметалл, кумир қазиб олиш), қора металлургия, машинасозлик (ёғочсозлик станоклари, кемасозлик здлари). Ўрмон ва ёғочсозлик, енгил, озиқ-овқат саноати корхоналари, иссиклик электр стяси ишлаб турибди. Асосий саноат марказлари: Чита, ПетровскЗабайкальский, Краснокаменск, Балей, Борзя.

Қ.х.нинг асосий тармоқлари — чорвачилик (майин жунли ва ярим майин жунли қўйчилик, қорамолчилик), шим. да буғучилик ва мўйначилик. Донли экинлар (буғдой, сули, арпа), картошка, сабзавот ва б. экилади. Т.й.лар (Транссибирь т.й. магистрали), автомобиль транспорта ривожланган. Читала халқаро аэропорт бор. Шилка дарёсида кема қатнайди. Бир нечта ўрта махсус билим юрти, 3 олий ўқув юрти, и.т. институтлари, 4 музей, 2 театр фаолият кўрсатади. 30 дан зиёд курорт ва дам олиш муассасалари ишлаб турибди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.