Çitgarlik

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 122–123-b. — ziyouz.com

Çitgarlik — böz matoga öyma yoğoç qolip yordamida gul bosiş kasbi. Çitgarlar ilgari barça jarayon (töqiş, böyaş va gul bosiş)ni ustaxonalarda bajarişgan. 19-a.ning 1yarmigaça Ç. san'ati, asosan, Farğona vodiysi (Qöqon, Xöjand, Namangan, Marğilon, Çust va b. şaharlarda), Buxoro (Vardanzi, Romitan, Ğijduvon va b.), Samarkand (Urgut, Kattaqörgon), Toşkentda rivojlangan. Ayniqsa, Xorazm çitgarlari (Xonqa, Xiva, Urganç, Hazorasp) juda nozik did bilan gul bosişgan.

Mato dastlab qozonda qaynatilib olingan, maxsus tezob (buzğunç) bilan işlov berilib, söng quritilgan. Matoga gul qölda yoğoç qolip yordamida (naqşning asosiy şakli qattiq nok yoğoçidan işlangan qolip bilan qora tusda) tuşirilgan. Söng mato yana ma'lum vaqt davomida rangli suvda qaynatilib, oqar suvda çayilgan. Tayyor, gulli çitga qöşimça ranglar ham berilgan (yetti xilgaça). Çitga anorgul, tol bargi, kizil gul, şoxçalar va b. gullar tuşirilgan. 19-a. 2yarmidan Toşkent badiiy kaştalaridan olingan palak nusxa keng tarqalgan. Örta Osiyo bozorlarida fkada işlab çikarilgan çitlar köpayişi munosabati bilan Ç. san'ati astasekin 1950-y.larda barxam topdi; faqat 80-y.lardan otabobolarining kasbini davom ettirgan toşkentlik ustalar (H. Raximov, A. Raximov va b.) ijodida qayta tiklana boşladi. 90-y.lar Ç.da öziga xos rivojlaniş bosqiçi böddi: çoyşab, dasturxon kabi badiiy buyumlar bilan bir katorda zamonaviy liboslarni i.çda ham Ç. san'ati keng qöllaniladi. An'anaviy şakdsagi «oy», «yulduz», «bodom»simon gullar bilan birga islimiy naqşlardan ham keng foydalaniladi, mato ranglarining uyğunligi bilan ajralib turadi.

Sayyora Mahkamova.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧИТГАРЛИК — бўз матога ўйма ёғоч қолип ёрдамида гул босиш касби. Читгарлар илгари барча жараён (тўқиш, бўяш ва гул босиш)ни устахоналарда бажаришган. 19-а.нинг 1ярмигача Ч. санъати, асосан, Фарғона водийси (Қўқон, Хўжанд, Наманган, Марғилон, Чуст ва б. шаҳарларда), Бухоро (Варданзи, Ромитан, Ғиждувон ва б.), Самарканд (Ургут, Каттақўргон), Тошкентда ривожланган. Айниқса, Хоразм читгарлари (Хонқа, Хива, Урганч, Ҳазорасп) жуда нозик дид билан гул босишган.

Мато дастлаб қозонда қайнатилиб олинган, махсус тезоб (бузғунч) билан ишлов берилиб, сўнг қуритилган. Матога гул қўлда ёғоч қолип ёрдамида (нақшнинг асосий шакли қаттиқ нок ёғочидан ишланган қолип билан қора тусда) туширилган. Сўнг мато яна маълум вақт давомида рангли сувда қайнатилиб, оқар сувда чайилган. Тайёр, гулли читга қўшимча ранглар ҳам берилган (етти хилгача). Читга аноргул, тол барги, кизил гул, шохчалар ва б. гуллар туширилган. 19-а. 2ярмидан Тошкент бадиий кашталаридан олинган палак нусха кенг тарқалган. Ўрта Осиё бозорларида фкада ишлаб чикарилган читлар кўпайиши муносабати билан Ч. санъати астасекин 1950-й.ларда бархам топди; фақат 80-й.лардан отабоболарининг касбини давом эттирган тошкентлик усталар (Ҳ. Рахимов, А. Рахимов ва б.) ижодида қайта тиклана бошлади. 90-й.лар Ч.да ўзига хос ривожланиш босқичи бўдди: чойшаб, дастурхон каби бадиий буюмлар билан бир каторда замонавий либосларни и.чда ҳам Ч. санъати кенг қўлланилади. Анъанавий шакдцаги «ой», «юлдуз», «бодом»симон гуллар билан бирга ислимий нақшлардан ҳам кенг фойдаланилади, мато рангларининг уйғунлиги билан ажралиб туради.

Сайёра Маҳкамова.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.