Çizellaş
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 82-b. — ziyouz.com
Çizellaş — tuproqqa işlov beriş usullaridan biri; tuproqni yumşatiş, aralaştiriş, begona ötlar ildizini yöqotiş vazifasini bajaradi. Ç. uçun tirkama va osma çizellar osma yoki tirkama boronalar bilan birga işlatiladi. Tuproği oğir, yaxob beriş yoki şör yuvişda haydalma qatlami ziçlaşib ketgan yerlarda 1—2 marta Ç. ötkaziladi. Çunki boronalaş tuproqni kutilgan darajada yumşatiş va uqalantirişga imkon bermaydi. Ç.ni yetilgan tuproq çuqurligi (12—14 sm)da köllaş lozim. Ç.da ekişga qadar dalaga mineral öğitlar solinadigan bölsa, iş qurollari iş organlari orasi 25—30 sm qilib, ekiş qatoriga nisbatan köndalang yönalişda örnatiladi. Ç., ayniqsa, kartoşka va b. ildizmevali ekinlarda yaxşi samara beradi, ularning hosiddorligi 15—20% ga oşadi.
Begona ötlar kup ösgan yerlarni Ç.da yassi (yotiq) kesmali çizel qöllaniladi. Taroqlab yiğilgan ildizpoyalar dala taşqarisiga çiqarilib, yoqib yuboriladi. ÇIZIQ — 1) yozadigan, çizadigan yoki yuqadigan narsalar qoldirgan ingiçka iz. Mac, qalam yoki bör bilan çizilganda paydo böladigan yöl; 2) narsalarning çegarasini, joylaşişini yoki borişini körsatuvçi yönaliş. Mas, reaktiv samolyot uçganda dvigatelining orqasidan çiqadigan tutun izi; 3) matematikada — sirtning ikki qöşni sohasidagi umumiy qism. Analitik geometriyada tekislikdagi Ç. nuqtalarning koordinatalari orasidagi tenglamalar bilan ifodalanadi. Töğri burçakli koordinatalar tizimida Ç. tenglamalarning turiga qarab ajraladi. Agar tenglama Ğ(x, u)= 0 körinişida bölsa, u hodda yatartiblialgebraik egri çiziq deb ataladi (bunda Ğhx, u) — x, u ga nisbatan ldarajali köphad). 1tartibli Ç. töğri çiziq böladi. Konussimon kesim, ellipslar (şu jumladan, aylanalar), giperbolalar va parabolalar 2tartibli Ç.lar jumlasiga kiradi. Algebraik bölmagan Ç.larga misollar: trigonometrik funksiyalarning grafiklari, logarifmik va giperbolik funksiyalar, sikloida, gipotsikloida, epitsikloida va koxleoida.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧИЗЕЛЛАШ — тупроққа ишлов бериш усулларидан бири; тупроқни юмшатиш, аралаштириш, бегона ўтлар илдизини йўқотиш вазифасини бажаради. Ч. учун тиркама ва осма чизеллар осма ёки тиркама бороналар билан бирга ишлатилади. Тупроғи оғир, яхоб бериш ёки шўр ювишда ҳайдалма қатлами зичлашиб кетган ерларда 1—2 марта Ч. ўтказилади. Чунки бороналаш тупроқни кутилган даражада юмшатиш ва уқалантиришга имкон бермайди. Ч.ни етилган тупроқ чуқурлиги (12—14 см)да кўллаш лозим. Ч.да экишга қадар далага минерал ўғитлар солинадиган бўлса, иш қуроллари иш органлари ораси 25—30 см қилиб, экиш қаторига нисбатан кўндаланг йўналишда ўрнатилади. Ч., айниқса, картошка ва б. илдизмевали экинларда яхши самара беради, уларнинг ҳосиддорлиги 15—20% га ошади.
Бегона ўтлар куп ўсган ерларни Ч.да ясси (ётиқ) кесмали чизель қўлланилади. Тароқлаб йиғилган илдизпоялар дала ташқарисига чиқарилиб, ёқиб юборилади. ЧИЗИҚ — 1) ёзадиган, чизадиган ёки юқадиган нарсалар қолдирган ингичка из. Mac, қалам ёки бўр билан чизилганда пайдо бўладиган йўл; 2) нарсаларнинг чегарасини, жойлашишини ёки боришини кўрсатувчи йўналиш. Маc, реактив самолёт учганда двигателининг орқасидан чиқадиган тутун изи; 3) математикада — сиртнинг икки қўшни соҳасидаги умумий қисм. Аналитик геометрияда текисликдаги Ч. нуқталарнинг координаталари орасидаги тенгламалар билан ифодаланади. Тўғри бурчакли координаталар тизимида Ч. тенгламаларнинг турига қараб ажралади. Агар тенглама Ғ(х, у)= 0 кўринишида бўлса, у ҳодда ятартиблиалгебраик эгри чизиқ деб аталади (бунда Ғҳх, у) — х, у га нисбатан лдаражали кўпҳад). 1тартибли Ч. тўғри чизиқ бўлади. Конуссимон кесим, эллипслар (шу жумладан, айланалар), гиперболалар ва параболалар 2тартибли Ч.лар жумласига киради. Алгебраик бўлмаган Ч.ларга мисоллар: тригонометрик функцияларнинг графиклари, логарифмик ва гиперболик функциялар, циклоида, гипоциклоида, эпициклоида ва кохлеоида.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.