Çizma geometriya
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 84–85-b. — ziyouz.com
Çizma geometriya - geometriyaning fazoviy figuralarni tekislikda tasvirlaş va ular yordamida fazoviy masalalarni yeçiş usullarini örganadigan bölimi. Ç.g. insoniyatning amaliy faoliyatida astasekin vujudga kelgan; u inşootlar va maşinalarni loyixalaşda, tasviriy san'at va b. sohalarda qöllangan. Urta Osiyo me'morlari xam gumbazli binolar, köpriklarni loyihalaşda geometrik şakllardan foydalanişgan. Hozir xam xar xil geometrik şaklli bino va inşootlarni qurişda Ç.g. usullari keng qöllaniladi.
Fazoviy figuralarni tekislikda tasvirlaşning 2 usuli bor: markaziy proyeksiyalaş va parallel proyeksiyalaş. Mas, narsalarning fotosuratlari va yoruğlik nurlaridan jismlarning tekislikda hosil bölgan soyalari markaziy proyeksiyalaşdir. Markaziy proyeksiyalaş usuli bilan yasalgan tasvir perspektiva deb ataladi. Perspektivadagi tasvirda figuraning qaqiqiy şakli va ölçamlarini aniqlab bölmaydi (1rasm). Parallel proyeksi ya l aşda markaziy proyeksiyalaşdagi proyeksiya markazi 5 çeksiz uzokda deb faraz qilinadi. Parallel proyeksiyalaşda proyeksiyalovçi töğri çiziqlarning aniq yönalişi berilişi kerak. Quyoş yoki Oy nuridan jismlar soyasining paydo bölişi parallel proyeksiyalaşga misol böladi.
Figuralarni özaro perpendikulyar ikki tekislikka töğri burçakli proyeksiyalaş ortogonal proyeksiyalaş deb ataladi. Ba'zan, çizmani mukammallaştiriş maqsadida gorizontal va frontal tekisliklarning ikkalasiga ham perpendikulyar bölgan tekislik (profil tekisligi) dan foydalaniladi. Ortogonal proyeksiyalar vositasida çizmalar oson yasaladi, ortogonal proyeksiyada (izometriyada) tasvirlangan narsa ölçamlari (böyi, eni, balandligi)ni bevosita aniklaş mumkin (2rasm). Lekin bunday çizma buyum töğrisida yaqqol tasavvur bermaydi. Undan, ayniqsa, murakkab figuralarning fazoviy şakllarini köz oldiga keltiriş qiyin. Şuning uçun narsaning ortogonal proyeksiyalaş asosida yasalgan tasviri uning aksonometrik proyeksiyasi bilan
Muhandislik quriliş işlarida köpinça sonlar bilan belgilangan proyeksiyalar deb ataluvçi usuldan foydalaniladi. Bunda nuqtalar proyeksiyalar tekisligiga ortogonal proyeksiyalanib, proyeksiya yoniga nuqtaning tekislikdagi vaziyatini ifodalovçi sonlar — balandliklar köyiladi. Bu çizma ayoniy bölişi uçun bir xil balandlikdagi nuqtalar orqali balandliklar çiziti ötkaziladi. Agar yer sirtini (relyefini) çizmada tasvirlaş lozim bölsa, gorizontal proyeksiyalaş tekisligidan foydalaniladi. Bunda sathçiziklari gorizontallar deb ataladi. Gorizontallarning şakli va joylaşişiga qarab yer sirtining tasvirlanayotgan qismi töğrisida tasavvur hosil qiliş mumkin. Gorizontallar tizimi yordamida sirtni bunday tasvirlaş usuli topografik usul deb ataladi (3rasm). Ç.g. usullari me'morlik, tasviriy san'at, texnika va b. sohalarda keng qöllanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧИЗМА ГЕОМЕТРИЯ - геометриянинг фазовий фигураларни текисликда тасвирлаш ва улар ёрдамида фазовий масалаларни ечиш усулларини ўрганадиган бўлими. Ч.г. инсониятнинг амалий фаолиятида астасекин вужудга келган; у иншоотлар ва машиналарни лойихалашда, тасвирий санъат ва б. соҳаларда қўлланган. Урта Осиё меъморлари хам гумбазли бинолар, кўприкларни лойиҳалашда геометрик шакллардан фойдаланишган. Ҳозир хам хар хил геометрик шаклли бино ва иншоотларни қуришда Ч.г. усуллари кенг қўлланилади.
Фазовий фигураларни текисликда тасвирлашнинг 2 усули бор: марказий проекциялаш ва параллел проекциялаш. Маc, нарсаларнинг фотосуратлари ва ёруғлик нурларидан жисмларнинг текисликда ҳосил бўлган соялари марказий проекциялашдир. Марказий проекциялаш усули билан ясалган тасвир перспектива деб аталади. Перспективадаги тасвирда фигуранинг қақиқий шакли ва ўлчамларини аниқлаб бўлмайди (1расм). Параллел проекци я л ашда марказий проекциялашдаги проекция маркази 5 чексиз узокда деб фараз қилинади. Параллел проекциялашда проекцияловчи тўғри чизиқларнинг аниқ йўналиши берилиши керак. Қуёш ёки Ой нуридан жисмлар соясининг пайдо бўлиши параллел проекциялашга мисол бўлади.
Фигураларни ўзаро перпендикуляр икки текисликка тўғри бурчакли проекциялаш ортогонал проекциялаш деб аталади. Баъзан, чизмани мукаммаллаштириш мақсадида горизонтал ва фронтал текисликларнинг иккаласига ҳам перпендикуляр бўлган текислик (профиль текислиги) дан фойдаланилади. Ортогонал проекциялар воситасида чизмалар осон ясалади, ортогонал проекцияда (изометрияда) тасвирланган нарса ўлчамлари (бўйи, эни, баландлиги)ни бевосита аниклаш мумкин (2расм). Лекин бундай чизма буюм тўғрисида яққол тасаввур бермайди. Ундан, айниқса, мураккаб фигураларнинг фазовий шаклларини кўз олдига келтириш қийин. Шунинг учун нарсанинг ортогонал проекциялаш асосида ясалган тасвири унинг аксонометрик проекцияси билан
Муҳандислик қурилиш ишларида кўпинча сонлар билан белгиланган проекциялар деб аталувчи усулдан фойдаланилади. Бунда нуқталар проекциялар текислигига ортогонал проекцияланиб, проекция ёнига нуқтанинг текисликдаги вазиятини ифодаловчи сонлар — баландликлар кўйилади. Бу чизма аёний бўлиши учун бир хил баландликдаги нуқталар орқали баландликлар чизити ўтказилади. Агар ер сиртини (рельефини) чизмада тасвирлаш лозим бўлса, горизонтал проекциялаш текислигидан фойдаланилади. Бунда сатҳчизиклари горизонталлар деб аталади. Горизонталларнинг шакли ва жойлашишига қараб ер сиртининг тасвирланаётган қисми тўғрисида тасаввур ҳосил қилиш мумкин. Горизонталлар тизими ёрдамида сиртни бундай тасвирлаш усули топографик усул деб аталади (3расм). Ч.г. усуллари меъморлик, тасвирий санъат, техника ва б. соҳаларда кенг қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.