Çjou
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 75–76-b. — ziyouz.com
Çjou — Qad.Xitoy tarixida xitoy sulolasi va davri nomi [mil. av. 1027— 256(yoxud 249)]; Ğarbiy Ç. (mil. av. 1027- 771) va Şarqiy Ç. [770-256(yoxud 249)]. Sulolaga Çjou kabilasi sardori U Van tomonidan asos solingan. U Van 1027 y. In davlatini tormor qilib Şim. Xitoydagi barça qabilalar va hududlarni birlaştirgan. Mamlakatni boşqariş uçun qarindoşöruğlarga, van (podşoh) ning safdoşlari va ittifoqçilariga udel(mulklar) ajratib beriş usulidan foydalanilgan. Ç. zodagonlari harbiy drujinaçilarga tayanib iş körgan, ular orasida begona qabila, t. . .illari köp bölgan. Şuning uçun Ç. hukmronligi nafaqat ijtimoiy balki qabilaviy zulmni ham kuçayişiga olib kelgan. Udellarning markaziy hukumat bilan kuraşi va udellar urtasidagi özaro nizolar ularning ayrimlarini yöq bölişiga va yangi podşoliklar — mustaqil yoki yarim mustaqil davlatlarning paydo bölişiga olib kelgan. Mil. av. 8-a.dan, Çunsyu davridan e'tiboran Ç. vanlari hokimiyati zaiflaşgan, mil. av. 7— 6-a.larda mamlakatda amadda eng qudratli podşoliklar — «gegemonlar» hukm sura boşlagan. Çjango davrida (mil. av. 5—3-a.lar) mamlakatda hukmronlik qiliş uçun kuraşayotgan yettita kuçli podşolik ajralib çiqqan. Ç. sulolasi hokimiyati zaiflaşib, u faqat Ç.larning uruğlariga tegişli mulklarga tarqalgan, xolos. Ularni ham Sin podşoligi mil. av. 256—249 y.larda bosib olgan.
Ç. davrida mil. av. 6-a.dan boşlab temir tarqala boşlagan, bu i.ç. kuçlarini keskin oşişiga, yer haydaşni yaxşilanişiga olib kelgan. Ç. davri bir qança falsafa maktablari (konfutsiylik, daosizm, fatszya va b.) vujudga kelişi, adabiyot, tasviriy va musiqa san'atining taraqqiy etişi bilan ajralib turadi.
Ad.: Istoriya Kitaya s drevneyşix vremyon do naşix dney, M., 1974.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧЖОУ — Қад.Хитой тарихида хитой сулоласи ва даври номи [мил. ав. 1027— 256(ёхуд 249)]; Ғарбий Ч. (мил. ав. 1027- 771) ва Шарқий Ч. [770-256(ёхуд 249)]. Сулолага Чжоу кабиласи сардори У Ван томонидан асос солинган. У Ван 1027 й. Инь давлатини тормор қилиб Шим. Хитойдаги барча қабилалар ва ҳудудларни бирлаштирган. Мамлакатни бошқариш учун қариндошўруғларга, ван (подшоҳ) нинг сафдошлари ва иттифоқчиларига удел(мулклар) ажратиб бериш усулидан фойдаланилган. Ч. зодагонлари ҳарбий дружиначиларга таяниб иш кўрган, улар орасида бегона қабила, т. . .иллари кўп бўлган. Шунинг учун Ч. ҳукмронлиги нафақат ижтимоий балки қабилавий зулмни ҳам кучайишига олиб келган. Уделларнинг марказий ҳукумат билан кураши ва уделлар уртасидаги ўзаро низолар уларнинг айримларини йўқ бўлишига ва янги подшоликлар — мустақил ёки ярим мустақил давлатларнинг пайдо бўлишига олиб келган. Мил. ав. 8-а.дан, Чуньцю давридан эътиборан Ч. ванлари ҳокимияти заифлашган, мил. ав. 7— 6-а.ларда мамлакатда амадда энг қудратли подшоликлар — «гегемонлар» ҳукм сура бошлаган. Чжаньго даврида (мил. ав. 5—3-а.лар) мамлакатда ҳукмронлик қилиш учун курашаётган еттита кучли подшолик ажралиб чиққан. Ч. сулоласи ҳокимияти заифлашиб, у фақат Ч.ларнинг уруғларига тегишли мулкларга тарқалган, холос. Уларни ҳам Цинь подшолиги мил. ав. 256—249 й.ларда босиб олган.
Ч. даврида мил. ав. 6-а.дан бошлаб темир тарқала бошлаган, бу и.ч. кучларини кескин ошишига, ер ҳайдашни яхшиланишига олиб келган. Ч. даври бир қанча фалсафа мактаблари (конфуцийлик, даосизм, фацзя ва б.) вужудга келиши, адабиёт, тасвирий ва мусиқа санъатининг тараққий этиши билан ажралиб туради.
Ад.: История Китая с древнейших времён до наших дней, М., 1974.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.