Çöçqaçilik
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 188–189-b. — ziyouz.com
Çöçqaçilik — çorvaniyaiknpng çöçqalarni urçitiş, ulardan göşt, yoğ, teri va b. mahsulotlar oliş bilan şuğullanadigan tarmoği; çöçqalar biologiyasi, seleksiyasi, zootexnikasi, xöjalik ahamiyatini örganadigan fan.
Ç. çorvaçilikning juda qad. tarmoqlaridan biri. Şaxarlarning yiriklaşuvi, aholining göşt va boşqa çorvaçilik mahsulotlariga bölgan ehtiyojlari ortib borişi bilan Ç. ham jadal rivojlandi. 18-a.dan Amerikada mahalliy çöçqa zotlarini bu yerga olib kelingan yunonrim va qad. xitoy zotlari bilan çatiştirib, yangi sermahsul zotlar çiqarildi, tovar Ç.dan naslçilik Ç. ajralib çikdi, seleksiya işlari olib borildi, naslçilik kitoblarini yuritiş boşlandi, natijada yorkşirlar, berkşirlar kabi yuqori mahsuldor çöçqa zotlari yaratildi.
Ç. jahondagi deyarli barça mamlakatlarda göşt maqsulotlari yetiştirişda samarali soha hisoblanadi. Jahon böyiça çöçqalar soni 912,7 mln. boşni taşkil etadi (1999); Afrika mamlakatlari (mln. boş) (27,0), Xitoy (429,1), AQŞ (62,2), Braziliya (27,4), Ispaniya (21,6), Rossiya (17,3) va b.da yirik çöçqaçilik fermalari taşkil etilgan. Çöçqa göşti yetiştirişning deyarli yarmi Osiyo mamlakatlari hiseasiga töğri keladi. ' Özbekistonda Ç., asosan, 19-a.ning 2yarmida, Rossiya imperiyasi Örta Osiyoni bosib olganidan keyin bu yerga köçib kelgan yevropalik aholi orqali paydo böldi. 1960-y.larga qadar issiq iqlim noqulayliklariga qaramay, davlat va jamoa xöjaliklarining Ç. fermalarida va, asosan, rus, ukrain, belorus va b. yevropalik aholining şaxsiy xöjaliklarida rivojlandi. Rossiya, Ukraina, Kavkazdan sermahsul oq çöçqa, Ukraina daşt oq çöçqasi, Şim. Kavkaz va landras çöçqa zotlari keltirildi. Özbekiston çorvaçilik intida Ç. bölimi taşkil etildi. Ç. bilan şuğullanadigan naslçilik zdlari, xöjaliklari va fermalari barpo etildi. 1960—91 y.larda Ç. sanoat asosida jadal rivojlantirilgan. Toşkent, Samarkand, Jizzax viloyatlarida ixtisoslaşgan Ç. komplekslari qurildi, jumladan, 108 ming boşga möljallangan «Ğallaquduq», 54 ming boşga möljallangan «Sirğali» va «Rassvet» komplekslari işga tuşirildi. 1990 y.da barça toifadagi xöjaliklarda çöçqalar soni 716 ming boşga yetdi, 47 ming t çöçqa göşti tayyorlandi. 1991 y.dan keyin q.x.da ötkazilgan iqtisodiy islohotlar davomida Ç. fermalari xususiylaştirildi. Özbekistonda 85,3 ming boş çöçqa boqildi, 5 ming t göşt tayyorlandi (2003).
Özbekiston çorvaçilik i.t. instituti çöçqaçilik bölimida Ç. işlarini taşkil etiş, çöçqalarni parvariş qiliş va ulardan sifatli mahsulot oliş kabi mavzular böyiça tadk,iqot işlari olib boriladi. Oliy va maxsus q.x. öquv yurtlarida Ç. fan sifatida öqitiladi.
Ubaydulla Nosirov, Izatulla Eşmatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧЎЧҚАЧИЛИК — чорванияикнпнг чўчқаларни урчитиш, улардан гўшт, ёғ, тери ва б. маҳсулотлар олиш билан шуғулланадиган тармоғи; чўчқалар биологияси, селекцияси, зоотехникаси, хўжалик аҳамиятини ўрганадиган фан.
Ч. чорвачиликнинг жуда қад. тармоқларидан бири. Шахарларнинг йириклашуви, аҳолининг гўшт ва бошқа чорвачилик маҳсулотларига бўлган эҳтиёжлари ортиб бориши билан Ч. ҳам жадал ривожланди. 18-а.дан Америкада маҳаллий чўчқа зотларини бу ерга олиб келинган юнонрим ва қад. хитой зотлари билан чатиштириб, янги сермаҳсул зотлар чиқарилди, товар Ч.дан наслчилик Ч. ажралиб чикди, селекция ишлари олиб борилди, наслчилик китобларини юритиш бошланди, натижада йоркширлар, беркширлар каби юқори маҳсулдор чўчқа зотлари яратилди.
Ч. жаҳондаги деярли барча мамлакатларда гўшт мақсулотлари етиштиришда самарали соҳа ҳисобланади. Жаҳон бўйича чўчқалар сони 912,7 млн. бошни ташкил этади (1999); Африка мамлакатлари (млн. бош) (27,0), Хитой (429,1), АҚШ (62,2), Бразилия (27,4), Испания (21,6), Россия (17,3) ва б.да йирик чўчқачилик фермалари ташкил этилган. Чўчқа гўшти етиштиришнинг деярли ярми Осиё мамлакатлари ҳисеасига тўғри келади. ‘ Ўзбекистонда Ч., асосан, 19-а.нинг 2ярмида, Россия империяси Ўрта Осиёни босиб олганидан кейин бу ерга кўчиб келган европалик аҳоли орқали пайдо бўлди. 1960-й.ларга қадар иссиқ иқлим ноқулайликларига қарамай, давлат ва жамоа хўжаликларининг Ч. фермаларида ва, асосан, рус, украин, белорус ва б. европалик аҳолининг шахсий хўжаликларида ривожланди. Россия, Украина, Кавказдан сермаҳсул оқ чўчқа, Украина дашт оқ чўчқаси, Шим. Кавказ ва ландрас чўчқа зотлари келтирилди. Ўзбекистон чорвачилик интида Ч. бўлими ташкил этилди. Ч. билан шуғулланадиган наслчилик здлари, хўжаликлари ва фермалари барпо этилди. 1960—91 й.ларда Ч. саноат асосида жадал ривожлантирилган. Тошкент, Самарканд, Жиззах вилоятларида ихтисослашган Ч. комплекслари қурилди, жумладан, 108 минг бошга мўлжалланган «Ғаллақудуқ», 54 минг бошга мўлжалланган «Сирғали» ва «Рассвет» комплекслари ишга туширилди. 1990 й.да барча тоифадаги хўжаликларда чўчқалар сони 716 минг бошга етди, 47 минг т чўчқа гўшти тайёрланди. 1991 й.дан кейин қ.х.да ўтказилган иқтисодий ислоҳотлар давомида Ч. фермалари хусусийлаштирилди. Ўзбекистонда 85,3 минг бош чўчқа боқилди, 5 минг т гўшт тайёрланди (2003).
Ўзбекистон чорвачилик и.т. институти чўчқачилик бўлимида Ч. ишларини ташкил этиш, чўчқаларни парвариш қилиш ва улардан сифатли маҳсулот олиш каби мавзулар бўйича тадк,иқот ишлари олиб борилади. Олий ва махсус қ.х. ўқув юртларида Ч. фан сифатида ўқитилади.
Убайдулла Носиров, Изатулла Эшматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.