Çodir jamol
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 131–132-b. — ziyouz.com
Çodir jamol — özbek an'anaviy qöğirçoqteatriningturi. Unda qöğirçoklar qölga kiyib öynatiladi. Şunga köra, u «qöl qöğirçoq» deb ham yuritiladi. Uning tomoşalari asosan kunduzi körsatilgan. Sahnasi köpinça qizil yoki sariq tusli qattiq gazlamalardan xaltasimon qilib tikilgan bölib, çodir deb ataladi. Qöğirçoqboz çodir içiga kirib quyi kismini beliga boğlab oladi, boşi uzra turadigan yuqori qismi esa oşiqmaşukli bolorçöp, ostona, ikkita yon çöp va tirgovuçlar yordamida törtburçak sahna tusini oladi. Qöğirçoqboz özi körinmasdan çökkalab yoki tik turgan holda çodir içiga tikilgan çöntakda taxlab qöyilgan qöğirçoqlardan har gal ikkitasini çiqarib öynatadi. Qöğirçoklar qöndirilgan barmoqlar harakatlanişi bilan qöğirçoqlarga «jon» kiradi. Ç.j. Özbekiston hududida taxm. 5-a.da yuzaga kelgan. 14— 16-a.lar keng taraqqiy etgan. U, asosan, real hayotdan olingan voqealarni aks ettirgan.
Polvon Kaçal — Ç.j. teatrining boş qahramoni. M. Gavrilov, L. A.Perepelitsina va M.Qodirov tomonidan Ç.j. teatrida öynaladigan komediyaning bir qança namunalari yozib olib, e'lon qilingan. Şundan eng mukammali va qadimiysi samarqandlik qöğirçoqboz Quli bobo Novvotovdan M.Qodirov yozib olgan «Polvon Kaçal sarguzaştlari» komediyasidir. 20-a.da xalq qöğirçoqbozlari, asosan, Ç.j. turida işlab keldilar. Yangi şakldagi professional va havaskor qöğirçoq teatrining taşkil topişida ham Ç.j. muhim rol öynaydi.
An'anaviy Ç.j. teatrining çodirlari va qöğirçoqlari muzeylar (Toşkent, Buxoro, Samarqand kabi)da saqlanadi.
Ad.Qodirov M., Xalqqugirçoqteatri, T., 1972.
Muhsin Qodirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧОДИР ЖАМОЛ — ўзбек анъанавий қўғирчоқтеатринингтури. Унда қўғирчоклар қўлга кийиб ўйнатилади. Шунга кўра, у «қўл қўғирчоқ» деб ҳам юритилади. Унинг томошалари асосан кундузи кўрсатилган. Саҳнаси кўпинча қизил ёки сариқ тусли қаттиқ газламалардан халтасимон қилиб тикилган бўлиб, чодир деб аталади. Қўғирчоқбоз чодир ичига кириб қуйи кисмини белига боғлаб олади, боши узра турадиган юқори қисми эса ошиқмашукли болорчўп, остона, иккита ён чўп ва тирговучлар ёрдамида тўртбурчак саҳна тусини олади. Қўғирчоқбоз ўзи кўринмасдан чўккалаб ёки тик турган ҳолда чодир ичига тикилган чўнтакда тахлаб қўйилган қўғирчоқлардан ҳар гал иккитасини чиқариб ўйнатади. Қўғирчоклар қўндирилган бармоқлар ҳаракатланиши билан қўғирчоқларга «жон» киради. Ч.ж. Ўзбекистон ҳудудида тахм. 5-а.да юзага келган. 14— 16-а.лар кенг тараққий этган. У, асосан, реал ҳаётдан олинган воқеаларни акс эттирган.
Полвон Качал — Ч.ж. театрининг бош қаҳрамони. М. Гаврилов, Л. А.Перепелицина ва М.Қодиров томонидан Ч.ж. театрида ўйналадиган комедиянинг бир қанча намуналари ёзиб олиб, эълон қилинган. Шундан энг мукаммали ва қадимийси самарқандлик қўғирчоқбоз Қули бобо Новвотовдан М.Қодиров ёзиб олган «Полвон Качал саргузаштлари» комедиясидир. 20-а.да халқ қўғирчоқбозлари, асосан, Ч.ж. турида ишлаб келдилар. Янги шаклдаги профессионал ва ҳаваскор қўғирчоқ театрининг ташкил топишида ҳам Ч.ж. муҳим роль ўйнайди.
Анъанавий Ч.ж. театрининг чодирлари ва қўғирчоқлари музейлар (Тошкент, Бухоро, Самарқанд каби)да сақланади.
Ад.Қодиров М., Халққугирчоқтеатри, Т., 1972.
Муҳсин Қодиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.