Çodir xayol
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 132-b. — ziyouz.com
Çodir xayol — özbek an'anaviy qöğirçoq teatri turi. Odatda, qöğirçoqlarning boşi, iyagi, kindagi, tirsagi, bilagi, tizzasi, töpiği iplar bilan boğlanib, bir uçi dastçöpga ulanadi. Parda ortida turgan qöğirçoqboz dastçöpdan uşlab qöğirçoqni saxnaga olib çiqadi va iplarni tortiş orqali ularni harakatga keltiradi. Sayilgoh, köça yoki hovlida orti tabiiy tösinli joy tanlanib, uz. 5— 6 m, böyi 2—2,5 m keladigan rangdor yoki yölyöl çitdan parda tutiladi. Uning örtasi kesilgan böladi. Çodir deb atalgan bu joyning ortida uz. 3— 3,5 m., böyi 20—25 sm keladigan içki qora çodir bölib, uning ham pastki tomoni 180 sm uzunlikda va 70—75 sm balandlikda kesiladi va öyin joyi hosil qilinadi. Içki çodir ostona, ustun, bolor, tirgovuçlardan iborat moslama bilan tiklanib turadi. Yarim metrgaça içkarida qora orqa parda böladi. Tomoşalar, odatda, keçqurun körsatilib, 50taça qöğirçoqöynatilgan. Ç.x. Özbekiston hududida taxm. 6-a.da maydonga kelgan. 14-a.ning 2-yarmidan 16-a.ning boşigaça keng taraqqiy etgan. Dastlab xalq afsonalari, mifologik syujetlar yoritilgan bölsa, 18—19-a. larda unda satirik böyoklar bilan saroy hayoti, bozor manzaralari aks etgan. 2 yirik komediya öynalgan. Etnograf M.F.Gavrilov tufayli Ç.x. teatrining «Sarkardalar» komediyasi, P.A.Komarov taşabbusi bilan uning 47 ta qöğirçoği yetib kelgan. Ç.x.ning eng sönggi «Saltanat» nomli spektakli (S.Abdulla qayta işlagan) 1937 y. özbek san'ati dekadasi munosabati bilan Toşkent va Moskvada körsatilgan.
Ad.Qodirov M., Xalq qöğirçoqteatri, T., 1972.
Muhsin Krdirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧОДИР ХАЁЛ — ўзбек анъанавий қўғирчоқ театри тури. Одатда, қўғирчоқларнинг боши, ияги, киндаги, тирсаги, билаги, тиззаси, тўпиғи иплар билан боғланиб, бир учи дастчўпга уланади. Парда ортида турган қўғирчоқбоз дастчўпдан ушлаб қўғирчоқни сахнага олиб чиқади ва ипларни тортиш орқали уларни ҳаракатга келтиради. Сайилгоҳ, кўча ёки ҳовлида орти табиий тўсинли жой танланиб, уз. 5— 6 м, бўйи 2—2,5 м келадиган рангдор ёки йўлйўл читдан парда тутилади. Унинг ўртаси кесилган бўлади. Чодир деб аталган бу жойнинг ортида уз. 3— 3,5 м., бўйи 20—25 см келадиган ички қора чодир бўлиб, унинг ҳам пастки томони 180 см узунликда ва 70—75 см баландликда кесилади ва ўйин жойи ҳосил қилинади. Ички чодир остона, устун, болор, тирговучлардан иборат мослама билан тикланиб туради. Ярим метргача ичкарида қора орқа парда бўлади. Томошалар, одатда, кечқурун кўрсатилиб, 50тача қўғирчоқўйнатилган. Ч.х. Ўзбекистон ҳудудида тахм. 6-а.да майдонга келган. 14-а.нинг 2-ярмидан 16-а.нинг бошигача кенг тараққий этган. Дастлаб халқ афсоналари, мифологик сюжетлар ёритилган бўлса, 18—19-а. ларда унда сатирик бўёклар билан сарой ҳаёти, бозор манзаралари акс этган. 2 йирик комедия ўйналган. Этнограф М.Ф.Гаврилов туфайли Ч.х. театрининг «Саркардалар» комедияси, П.А.Комаров ташаббуси билан унинг 47 та қўғирчоғи етиб келган. Ч.х.нинг энг сўнгги «Салтанат» номли спектакли (С.Абдулла қайта ишлаган) 1937 й. ўзбек санъати декадаси муносабати билан Тошкент ва Москвада кўрсатилган.
Ад.Қодиров М., Халқ қўғирчоқтеатри, Т., 1972.
Муҳсин Крдиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.