Çok
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 136-b. — ziyouz.com
Çok — 1) çevarlikda — tikiş, qirqiş, yamaş, kaşta gullarini tikişda hosil böladigan baxyalar tizmasi, buyumlarning tikib biriktirilgan joyi. Gazlama, çarm, teri va b.ni tikişda biror buyumni naqşli kaştalar bilan bezaş, kiyim tikişda qismlarini biriktirişda qöllaniladi. Ç. qölda (igna, angişvona, ilmokli sözon igna, bigiz va b. bilan) va tikuv maşinasida tikiladi. Ç. tekis va pişiq çiqişida ipning sifati katta ahamiyatga ega. Agar ip yaxşi pişitilsa, Ç. tekis va ziç çiqadi, ip xom pişitilgan bölsa, tarang tortilmay, Ç. ğadirbudur böladi. Ç.da tabiiy (ipak, paxta, jun) va sun'iy tolalardan foydalaniladi. 19-a.gaça Ç., asosan, qölda tikilgan. 19-a.ning 2yarmidan Yevropa mamlakatlarida Ç.ni tikuv maşinada tikişga ötilgan. Ç.lar tikiş texnikasi, rasmlar mujassamoti va gullari bilan birbiridan ajralib turadi. Badiiy kaştaçilikda palak, sözana, gulkörpa, zardevor, joynamoz va b. badiiy buyumlar qadimda turli xil Ç. bilan qölda tikilgan. Hozir ham qölda, ham maxsus popop maşinalarda tikilmoqda. Tikuvçilikda kiyim qismlarining ip yoki yelim yordamida biriktirilgan joyi Ç. hisoblanadi.
Vazifasiga köra, Ç.lar biriktiriş, zih va bezakpardozlaş Ç.iga baxya, tepçima, yoyma, bosma, qayirma, quyma, qulf, uçmauç Ç.lar kiradi. Hoşiya Ç. astarsiz va sitiluvçan gazlamalardan tikiladigan kiyimlarning qismlari, qirqimlarini işlaş uçun qöllaniladi.
Kaştadözlikla eng köp tarqalgan Ç.lar: kuppa, bosma, duröya (kanda xayol), çinda xayol, xomdözi, yörma, popur, iroqi, ilmoq, çamak bahya va b.; 2) maşinasozlikda metall qismlarning tutaştirilgan joylari; 3) binokorlikda — terilgan ğiştlar, bloklarning oraliği, panelli uylarda panellar tutaşgan joylar. Bino va inşootlarning bir qismini ikkinçisidan ajratadigan ensiz oraliq konstruktiv Ç. deyiladi. Bunday Ç. tra, çökiş va seysmik Ç.ga bölinadi. Tra Ç.i traning özgarişidan, çökiş Ç.i imoratning çökişidan vujudga keladigan qöşimça zöriqişlarning oldini oladi, seysmik Ç. binolarni silkinişda buzilişdan asraydi. Amalda köpinça bu 3 ta çok vazifasini bitta çok bajaradi, ya'ni 3 ta çok örniga bitta çok krldiriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧОК — 1) чеварликда — тикиш, қирқиш, ямаш, кашта гулларини тикишда ҳосил бўладиган бахялар тизмаси, буюмларнинг тикиб бириктирилган жойи. Газлама, чарм, тери ва б.ни тикишда бирор буюмни нақшли кашталар билан безаш, кийим тикишда қисмларини бириктиришда қўлланилади. Ч. қўлда (игна, ангишвона, илмокли сўзон игна, бигиз ва б. билан) ва тикув машинасида тикилади. Ч. текис ва пишиқ чиқишида ипнинг сифати катта аҳамиятга эга. Агар ип яхши пишитилса, Ч. текис ва зич чиқади, ип хом пишитилган бўлса, таранг тортилмай, Ч. ғадирбудур бўлади. Ч.да табиий (ипак, пахта, жун) ва сунъий толалардан фойдаланилади. 19-а.гача Ч., асосан, қўлда тикилган. 19-а.нинг 2ярмидан Европа мамлакатларида Ч.ни тикув машинада тикишга ўтилган. Ч.лар тикиш техникаси, расмлар мужассамоти ва гуллари билан бирбиридан ажралиб туради. Бадиий каштачиликда палак, сўзана, гулкўрпа, зардевор, жойнамоз ва б. бадиий буюмлар қадимда турли хил Ч. билан қўлда тикилган. Ҳозир ҳам қўлда, ҳам махсус попоп машиналарда тикилмоқда. Тикувчиликда кийим қисмларининг ип ёки елим ёрдамида бириктирилган жойи Ч. ҳисобланади.
Вазифасига кўра, Ч.лар бириктириш, зиҳ ва безакпардозлаш Ч.ига бахя, тепчима, ёйма, босма, қайирма, қуйма, қулф, учмауч Ч.лар киради. Ҳошия Ч. астарсиз ва ситилувчан газламалардан тикиладиган кийимларнинг қисмлари, қирқимларини ишлаш учун қўлланилади.
Каштадўзликла энг кўп тарқалган Ч.лар: куппа, босма, дурўя (канда хаёл), чинда хаёл, хомдўзи, йўрма, попур, ироқи, илмоқ, чамак баҳя ва б.; 2) машинасозликда металл қисмларнинг туташтирилган жойлари; 3) бинокорликда — терилган ғиштлар, блокларнинг оралиғи, панелли уйларда панеллар туташган жойлар. Бино ва иншоотларнинг бир қисмини иккинчисидан ажратадиган энсиз оралиқ конструктив Ч. дейилади. Бундай Ч. тра, чўкиш ва сейсмик Ч.га бўлинади. Тра Ч.и транинг ўзгаришидан, чўкиш Ч.и иморатнинг чўкишидан вужудга келадиган қўшимча зўриқишларнинг олдини олади, сейсмик Ч. биноларни силкинишда бузилишдан асрайди. Амалда кўпинча бу 3 та чок вазифасини битта чок бажаради, яъни 3 та чок ўрнига битта чок крлдирилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.