Çökindi konlar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 176-b. — ziyouz.com
Çökindi konlar - suv havzalari tubida çökindi yiğilişi jarayonida şakllanuvçi foydali qazilma yotqiziqlari. Ular daryo, botqoq, köl, dengiz va okeanlarda hosil bölib, dengiz va okeanlardagilari platforma va geosinklinal Ç.k.iga ajratiladi. Dengizda hosil bölgan Ç.k. katta ölçamli bölib, önlab km ga, katlam svitalari esa yuzlab km ga çöziladi. Ç.k. mexanik (qum, tuproq va b.), kimyoviy (tuz, temir va marganets rudasi va b.) va biokimyoviy (neft, kumir va b.) larga ajratiladi. Çökindi jinslar va ular bilan boğliq bölgan Ç.k.ning şakllanişi litogenezning 3 bosqiçi: sedimentogenez, diagenez va katagenez orqali böladi. Ç.k. toğ jinslariga muvofiq yotadi va qatlam yoki tekislik linzalar şaklida böladi. Ba'zan metamorfizm va tektonik harakatlar oqibatida ular öz şaklini özgartirib, murakkabroq qiyofa hosil qiladi. Ç.k.dagi minerallarning tarkibi minerallarning 3 guruhi bilan aniqlanadi: 1. Çaqiq minerallar (kvars, rutil, ba'zan dala şpatlari, piroksenlar, amfibollar, slyudalar va b.), ular nuraş jarayoniga çidamli böladi; 2. Kimyoviy nuraş mahsulotlari (kaolinit, montmorillonit, suvli slyudalar, opal va b.); 3. Yangi çukindi hosilalar (karbonatlar, tuzlar, fosfatlar, ruda minerallari, kremniyli mahsulotlar va b.). Ç.k. yirik sanoat ahamiyatiga ega bölib, ularga hamma yonuvçi qazilmalar (neft, gaz, kumir, yonuvçi slanetslar), temir, marganets, alyuminiy rudalarining ayrim turlari hamda rangli va nodir metallar (U, Si, V va b.) konlari kiradi. Ç.k. orasida quriliş materiallari (şağal, qum, gil, slanets, ohaktoş, bör, dolomit, mergel, gips, yaşma, trepel), qazilma tuzlar, fosforitlarning köpgina konlari ma'lum.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧЎКИНДИ КОНЛАР - сув ҳавзалари тубида чўкинди йиғилиши жараёнида шаклланувчи фойдали қазилма ётқизиқлари. Улар дарё, ботқоқ, кўл, денгиз ва океанларда ҳосил бўлиб, денгиз ва океанлардагилари платформа ва геосинклиналь Ч.к.ига ажратилади. Денгизда ҳосил бўлган Ч.к. катта ўлчамли бўлиб, ўнлаб км га, катлам свиталари эса юзлаб км га чўзилади. Ч.к. механик (қум, тупроқ ва б.), кимёвий (туз, темир ва марганец рудаси ва б.) ва биокимёвий (нефть, кумир ва б.) ларга ажратилади. Чўкинди жинслар ва улар билан боғлиқ бўлган Ч.к.нинг шаклланиши литогенезнинг 3 босқичи: седиментогенез, диагенез ва катагенез орқали бўлади. Ч.к. тоғ жинсларига мувофиқ ётади ва қатлам ёки текислик линзалар шаклида бўлади. Баъзан метаморфизм ва тектоник ҳаракатлар оқибатида улар ўз шаклини ўзгартириб, мураккаброқ қиёфа ҳосил қилади. Ч.к.даги минералларнинг таркиби минералларнинг 3 гуруҳи билан аниқланади: 1. Чақиқ минераллар (кварц, рутил, баъзан дала шпатлари, пироксенлар, амфиболлар, слюдалар ва б.), улар нураш жараёнига чидамли бўлади; 2. Кимёвий нураш маҳсулотлари (каолинит, монтмориллонит, сувли слюдалар, опал ва б.); 3. Янги чукинди ҳосилалар (карбонатлар, тузлар, фосфатлар, руда минераллари, кремнийли маҳсулотлар ва б.). Ч.к. йирик саноат аҳамиятига эга бўлиб, уларга ҳамма ёнувчи қазилмалар (нефть, газ, кумир, ёнувчи сланецлар), темир, марганец, алюминий рудаларининг айрим турлари ҳамда рангли ва нодир металлар (U, Си, V ва б.) конлари киради. Ч.к. орасида қурилиш материаллари (шағал, қум, гил, сланец, оҳактош, бўр, доломит, мергель, гипс, яшма, трепел), қазилма тузлар, фосфоритларнинг кўпгина конлари маълум.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.