Çöllaniş
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 179–180-b. — ziyouz.com
Çöllaniş — qurğoqçil iqlimli ölkalarda ekologik tizimlarning buzilişi, ulardagi organik hayotning barça şakllari yomonlaşuviga va natijada tabiiyiqtisodiy imkoniyatlarning pasayib ketişiga olib keluvçi tabiiygeografik hamda antropogen jarayonlar majmui. Bu jarayonlar tabiiy ösimliklar turlari va miqdorining kamayişi, tuproq eroziyasi, tuproqning şörlanişi va unumdorligining kamayib ketişi kabilardan iborat. Ç. natijasida çöllarning maydoni ortadi, çöl tavsifli landşaftlar yuzaga keladi. Yer yuzasining 48,5 mln. km2 ga yaqin kismi çöl va çala çöllardan iborat bölib, uning 10 mln. km2 ga yaqini antropogen omillar ta'sirida yuzaga kelgan. Ç. jarayoni deyarli barça kit'alarda, köproq Afrika, Osiyo, Avstraliya hamda Jan. Amerikaning qurğoqçil iklimli hududlarida kuzatilmoqda. Örta Osiyoda Orol dengizi va Orolböyi regionida ham mavjud bölib, tang ekologik holat yuzaga keldi. Ç. murakkab va jahon miqyosidagi ekologik muammoga aylandi. Ç. 1968—79 y.larda Afrikada Sahroi Kabirning jan. hududlarida, ğarbdan Mavritaniya va Senegaldan boşlab, şarkda Çad va Sudan çegarasigaça bölgan juda kata maydonda röy bergan va bu qurğokçilik «Sahel fojiasi» nomi bilan maşhur böldi. Ç.ni örganiş, oldini oliş va unga qarşi kuraşiş çoratadbirlari böyiça jahon miqyosida işlar olib boriladi. Bu mavzudagi 1ilmiy anjuman 1977 y.da Keniyaning Nayrobi ş.da ötkazilgan va unda Ç.ga qarşi kuraş rejasi işlab çiqilgan. Bunday ilmiy anjumanlar Özbekistonda 1981 y.da Toşkentda, 2000 y.da Samarqandda ötkazilgan. Özbekiston Respublikasi 1995 y. 31 okt. da qurğoqçilik va Ç.ga qarşi kuraş Xalqaro konvensiyasiga qöşilgan.
Şuhrat Zokirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧЎЛЛАНИШ — қурғоқчил иқлимли ўлкаларда экологик тизимларнинг бузилиши, улардаги органик ҳаётнинг барча шакллари ёмонлашувига ва натижада табиийиқтисодий имкониятларнинг пасайиб кетишига олиб келувчи табиийгеографик ҳамда антропоген жараёнлар мажмуи. Бу жараёнлар табиий ўсимликлар турлари ва миқдорининг камайиши, тупроқ эрозияси, тупроқнинг шўрланиши ва унумдорлигининг камайиб кетиши кабилардан иборат. Ч. натижасида чўлларнинг майдони ортади, чўл тавсифли ландшафтлар юзага келади. Ер юзасининг 48,5 млн. км2 га яқин кисми чўл ва чала чўллардан иборат бўлиб, унинг 10 млн. км2 га яқини антропоген омиллар таъсирида юзага келган. Ч. жараёни деярли барча китъаларда, кўпроқ Африка, Осиё, Австралия ҳамда Жан. Американинг қурғоқчил иклимли ҳудудларида кузатилмоқда. Ўрта Осиёда Орол денгизи ва Оролбўйи регионида ҳам мавжуд бўлиб, танг экологик ҳолат юзага келди. Ч. мураккаб ва жаҳон миқёсидаги экологик муаммога айланди. Ч. 1968—79 й.ларда Африкада Саҳрои Кабирнинг жан. ҳудудларида, ғарбдан Мавритания ва Сенегалдан бошлаб, шаркда Чад ва Судан чегарасигача бўлган жуда ката майдонда рўй берган ва бу қурғокчилик «Саҳел фожиаси» номи билан машҳур бўлди. Ч.ни ўрганиш, олдини олиш ва унга қарши курашиш чоратадбирлари бўйича жаҳон миқёсида ишлар олиб борилади. Бу мавзудаги 1илмий анжуман 1977 й.да Кениянинг Найроби ш.да ўтказилган ва унда Ч.га қарши кураш режаси ишлаб чиқилган. Бундай илмий анжуманлар Ўзбекистонда 1981 й.да Тошкентда, 2000 й.да Самарқандда ўтказилган. Ўзбекистон Республикаси 1995 й. 31 окт. да қурғоқчилик ва Ч.га қарши кураш Халқаро конвенциясига қўшилган.
Шуҳрат Зокиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.