Çölpon

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 180–183-b. — ziyouz.com

Çölpon (taxallusi; asl ismşarifi Abdulhamid Sulaymon öğli Yunusov) (1898, Andijon — 1938.4.10, Toşkent) — şoir, yozuvçi, dramaturg, tarjimon, tanqidçi va jamoat arbobi. Dastlab madrasada (1908—12), söngra rustuzem maktabida (1912— 14) öqigan. Şarq mumtoz şoirlari asarlarini mutolaa qiliş va jadid matbuotini kuzatiş yöli bilan adabiy, ijtimoiysiyosiy bilimini oşirgan. 1914 y. Toşkentga kelib, «Sadoi Turkiston» gaz. bilan hamkorlik qilgan. «Yangi Şarq», «Iştirokiyun» (1920 y.dan «Qizil bayroq», 1922 y.dan «Turkiston») gaz.da adabiy xodim (1919—23), Xalq maorif komissarligi qoşidagi Ilmiy kengaş (1921 y.dan Ölka özbek bilim hay'ati, 1922 y.dan Ilmiy hay'at)da rais (1920—23), «Buxoro axbori» gaz.da muharrir (1921— 22), «Turon» teatrida direktor (1921; 1922—23), «Muştum» jur. va «Darxon» gaz.da texnik muharrir, adabiy xodim (1922—23), Özbek drama studiyasi (Moskva, 1924— 27) va Özbek davlat drama teatrida adabiy emakdoş (192731), SSSR XKS va Şarq xalqlari markaziy naşriyotida tarjimon (Moskva, 1931— 34), «Muştum» va «Guliston» jur.lari hamda «Teatru» gaz.da adabiy xodim (jamoatçilik asosida, 1935—37).

Adabiy ijodi 1913—14 y.larda Andijonning ijtimoiy va madaniy hayoti haqida xabarlar yoziş bilan boşlangan. 1914 y. Toşkentda M.Abduraşidxonov va U.Xöjayev bilan tanişiş Ç.ning milliy uyğoniş harakati namoyandasi sifatida şakllanişida muhim omil bölgan. Ç. «Sadoi Turkiston» gaz.da dastlabki «Turkistonli qardoşlarimizga» şe'ri, «Qurboni jaholat», «Döxtir Muhammadyor» hikoyalari va «Adabiyot nadir?» maqolasini e'lon qilib (1914), şu davr adabiyoti namoyandalari safidan örin egallagan. Turkiston aholisining iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy qolokdik şaroitida yaşayotganining asosiy sababini Rossiyaning mustamlakaçilik siyosatida körgan Ç., boşqa jadidlar qatori, öz asarlari bilan xalqning madaniy va ma'rifiy saviyasini kötarişga kirişgan.

1917 y. Fevral inqilobining röy berişi taraqqiyparvar ziyolilar dunyoqaraşini özgartirib yubordi. Ular, şu jumladan, Ç. mustaqillik uçun kuraş endi tarğibiytaşviqiy davridan amaliy faoliyat bosqiçiga ötganini angladilar. Ç. Turkiston muxtoriyat hukumatining barpo etilişida faol iştirok etib, muxtoriyatni şaraflovçi «Ozod turk bayrami» şe'rini yozdi va bu şe'r özbek davlatçiligi tarixida ilk madhiya böldi. Şu davrda Turkistondagi köp millatli ziyolilar örtasida federalizm ğoyasi keng tarqalgani sababli Ç. ayni paytda Z.Validiy bilan birga Orenburgga borib, Boşqirdiston muxtoriyat hukumatining taşkil etilişida ham iştirok etdi. Federalistlarning fikrlariga köra, Turkiston va Volga böyidagi turkiy xalqlar öz muxtoriyat hukumatlarini barpo etganlaridagina bu xukumatlarning bolşeviklar tomonidan tan olinişi va birgalikda himoyalanişi mumkin edi.

Muxtoriyat tugatilgaç, Ç. «Ilmiy kengaş», «Çiğatoy gurungi», «Naşri maorif» taşkilotlari va «Turon» teatrida adabiy, ilmiyma'rifiy işlar bilan maşğul böldi. Ayni paytda şöro davlatining mustamlakaçilik siyosati oqibatlarini foş etuvçi şe'r va maqolalar yoziş bilan istiqlol uçun kuraşda davom etdi. Ammo respublika madaniyat xodimlarining 2qurultoyi (1927) dankeyin Ç.ga qarşi boşlangan kuraş uni siyosiy faoliyatdan uzoqlaşişga, hatto 1931—35 y.larda Moskvaga qoçib borib, musofirlikda yaşaşga majbur etdi.

Ç. 1937 y. 14 iyul kuni hibsga olinib, köp ögmay, otib taşlandi.

Ç.ning adabiy merosi şe'riyat, nasr, dramaturgiya, publitsistik va adabiytanqidiy maqolalar hamda tarjimadan iborat.

Ç.ning şe'riy asarlari «Özbek yoş şoirlari», «Uyğoniş» (1922), «Buloqlar» (1923), «Tong sirlari» (1926) va «Soz» (1935) töplamlarida, şuningdek, turli gaz. va jur.larda eion qşşngan. Ular ğoyaviytematik yönalişiga köra 2 guruhga ajraladi: sof lirika va ijtimoiysiyosiy lirika. Işqiy keçinma va tabiat manzaralari tasvirlangan şe'rlarida Ç. jahon lirik şe'riyatining mumtoz vakillari darajasiga kötarilgan, Şe'rlari lirik qahramonning boy va gözal ruhiy olamini, tabiat manzarasini, tabiatda keçayotgan jarayonlarni katta mahorat bilan aks ettirgan. «Gözal», «Sezgi», «Sirlardan», «Men şoirmi?» singari şe'rlari bilan barmoq vazniga asoslangan yangi özbek şe'riyatini yuksak taraqqiyot bosqiçiga olib çikdi. Barmoq vazni Ç. va Fitratning ijodiy izlanişlari bilan 20-y.larning boşlaridayoq yangi özbek şe'riyatining asosiy vazniga aylandi.

Tarixiy davr va tarixiy şaroit Ç.dan muhabbat va tabiat lirikasidan köra şu davrdagi özbek xalqining ijtimoiysiyosiy, iqtisodiy va madaniy ahvolini yaxşilaşga qaratilgan asarlar yozişni taqozo etdi. Vatan va millat manfaati bilan yaşagan şoir davrning şu talabi bilan bolşeviklar olib borgan siyosatning mustamlakaçilik mohiyatini foş etişga, xalqni zulm va zöravonlikka qarşi hurriyat uçun kuraşga da'vat etişga qaratilgan şe'rlar yozdi («Buzilgan ölkaga», «Xalq», «Vijdon erki», «Kişan» va b.). Ç. bu şe'rlari bilan adabiyotning kuraş quroliga aylanişi mumkiiligini isbotlab berdi. Şoirning yurak qoni bilan yozilgan bu şe'rlari vatandoşlarida özbek diyoriga otaşin muhabbat, mustamlakaçilarga nafrat, erk va hurriyat ğoyalariga sadoqat tuyğularini tarbiyaladi. Agar Ç.ning «köngil lirikasi» an'analari keyinçalik Oybek, H.Olimjon, Mirtemir, Zulfiya, E.Vohidov, A.Oripov, R.Parfi va b. ijodida muvaffaqiyat bilan rivojlantirilgan bölsa, uning ijtimoiy mazmun bilan yöğrilgan şe'riyati an'analari keyinçalik davom ettirilmay qoldi.

Ç. iste'dodiga xos lirik nazokat va nafosat şoir nasriy asarlarining ham öziga xosligini belgilab keladi. Ç. qaysi mavzuga murojaat etmasin, badiiy voqelikni poetik til va obrazlar orqali mujassamlantirişga erişdi. Şu ma'noda uning 20-y.larda yozgan «Oydin keçalarda», «Qor qöynida lola», «Novvoy qiz» singari hikoyalari özbek adabiyotidagi lirik nasrning dastlabki mumtoz namunalaridir. Ç. bu hikoyalarida özbek xotinqizlarining ayançli takdirini turli badiiy rejada tadqiq etar ekan, har bir jamiyatning taraqqiyot darajasi şu jamiyatning xotinqizlarga bölgan munosabati bilan. belgilanadi, degan ğoyani bu asarlar oşa «qizil ip» yangliğ ötkazgan. Umuman, özbek xotinqizlarining mustamlakaçilik şaroitidagi taqdiri tasviri

Ç. şe'riy ijodining ham, kiçik epik asarlarining ham, «Keça va kunduz» (1936) romanining ham asosiy ğoyaviy yönalişini belgilab bergan.

Ç. nasriy ijodining muhim qismini publitsistika taşkil etadi. U «Yöl esdaligi», «Vayronalar orasidan» kabi qator oçerk va publitsistik maqolalarida 20-y.lardagi mustamlaka ölka hayotining mudhiş manzaralarini tasvirlagan. Ç. bu asarlarida realistik tasvir san'atini mukammal egallagan yozuvçi sifatida gavdalanadi. Ç. yozuvçilik mahoratining şunday qirralari «Keça va kunduz» romanida, ayniqsa, yorqinroq aks etgan. Ç. Abdulla Qodiriy bilan birga özbek adabiyotida realistik roman va hikoya janrlarining taraqqiyot tamoyillarini belgilab berdi.

Ç.ning dramaturgiya sohasidagi dastlabki izlanişlari 1919 y.ga oid. U şu yili «Temirçi», «Gunoh», «Çörining isyoni» singari kiçik sahna asarlarini yozdi. 20-y.larning boşlarida esa Ç.ning «Yorqinoy», «Xalil farang», «Öldiruvçi» (1921), «Sevgi va saltanat», «Çöpon sevgisi» (1922) pyesalari maydonga keldi (bu asarlarning aksari bizgaça yetib kelmagan). Ç. «Turon» teatriga direktorlik qilgan y.larida sahna san'ati va dramaturgiya «sir»larini, şuningdek, rus tilini puxta egallagani tufayli 1924 y. Moskvada taşkil etilgan özbek drama studiyasiga adabiy emakdoş etib yuborildi. U hali rus tilini bilmagan vatandoşlariga moskvalik maşhur artist va rejissyorlarning ma'ruzalarini tarjima qilib berişdan taşqari, özi ham studiyaçilar uçun sahna asarlari («Yorqinoy», «Yana uylanaman», «Qorovul uyqusi» (L.Sverdlin bilan hamkorlikda), «Uzun quloq bobo») ni yozib, rus va yevropa dramaturglarining pyesalari (K.Gotssi, «Malikai Turondot», N.V.Gogol, «Tergovçi», V.N. Bill Belotserkovskiy, «Labbay», Molyer, «Xasis»)ni tarjima qilib berdi. Ç. 1927 y.da Moskva va Boku drama studiyalari qatnaşçilari bazasida Özbek davlat namuna truppasi (1929 y.dan Özbek davlat teatri) taşkil etilgaç, mazkur truppa (teatr) ning adabiy emakdoşi sifatida faoliyat olib bordi. Şu davrda uning kişilar va jamiyat hayotidagi nuqsonlarni hajv etuvçi «Muştumzör», «Hujum» (V.Yan bilan hamkorlikda, 1928), «Örtoq Qarşiboyev» (1929) kabi pyesalari sahna yuzini kördi. Ç. ayni paytda teatr tarjimoni sifatida ham samarali ijod qilib, K.Goldonining «Ikki boyga bir qarol», Lope de Veganing «Qözi bulok», U.Şekspirning «Hamlet», F.Şillerning «Bosmaçilar», BillBelotserkovskiyning «Pörtana», S.Levitinaning «Hukm», A.Faykoning «Portfelli kişi», V.Tretyakovning «Na'rangni tort, Xitoy!», Vs. Ivanovning «14—69 raqamli zirhli poyezd» pyesalarini özbek tiliga ögirdi. Ç. adabiy emakdoş, dramaturg va tarjimon sifatida M.Uygur bilan birga professional özbek teatriga tamal toşini qöydi.

Ç.ning adabiyot va san'at masalalariga bagişlangan faoliyati kiçikkiçik maqolalardan iborat bölsada, ularning ayrimlari dasturiy ahamiyatga ega. Ç. 1914—15 y.larda yozgan «Adabiyot nadir?» va «Muhtaram yozuvçilarimizga» maqolalari bilan adabiyot va san'atning xalq va jamiyat oldidagi vazifasini, tarbiyaviyma'rifiy ahamiyatini aniq belgilab berdi. U özbek va xorijiy xalklar adabiyoti namoyandalari («Marhum Tavfiq Fikrat», «Ikki yuqotiş», «Rizo Tavfiqbek», «Tagor va tagorşunoslik», «Uluğ hindi», «Jörj Dandon», «Katta maktab egasi», «Uvaysiy», «Ustodning xislatlari»), teatr va musika san'ati («Abo Muslim», «Iblis», «Şayx San'on», «Oydin», «Malikai Turondot», «Meyerxold teatri», «Tursunoy sahnada», «Aşulaga işkiboz», «Qiziqlar», «Otabola san'atkor», «Bazmçolğu tödasi», «Ukraina banduraçilari»), til («Şohnoma»ning turkça tarjimasi», «Tilimizning işlanişi») va tarjima («Tarjima töğrisida jindak», «Söz, söz, suz») masalalariga bağişlangan maqolalari bilan 20-y. larda adabiy tanqid, san'atşunoslik, tilşunoslik va tarjimaşunoslik sohalarining paydo bölişi va şakllanişiga katta hissa qöşdi.

Ç. adabiy merosining salmokli kismini tarjima asarlar taşkil etadi. U Moskvada yaşagan yillarida moddiy ehtiyoj orqasida köpgina ötkinçi asarlarni tarjima qilişga majbur böldi. Lekin şu bilan birga Ç. A.S.Puşkin («Boris Godunov», «Dubrovskiy»), N.V.Gogol («Tergovçi»), I.S.Turgenev («Çöri qiz»), I.Franko («Million», «Feruza»), L.Andreyev («Gubernator», «Osilgan yetti kişining hikoyasi»), A.P.Çexov («Qoçoq»), A.M.Gorkiy («Ilgaklar», «Ona») singari rus va b. xalklar adabiyotining mumtoz asarlarini ham katta mahorat bilan tarjima qilib, zamonaviy milliy tarjima maktabiga asos soldi. Ç. tarjimasidagi U.Şekspirning «Hamlet» tragediyasi özbek tarjima san'atining şoh namunasidir.

Ç. şöro davlatining doimiy tazyiqi va nazorati ostida yaşagani sababli uning köplab qölyozmalari öğirlandi. U 1937 y.da «xalq duşmani» sifatida ayblanib, qamoqqa olinişi arafasida va keyin ham barça qölyozma asarlari kuydirib taşlandi. Şunga qaramay, Ç.dan bizga qadar yetib kelgan 10 jild hajmdagi original va tarjima asarlar özbek xalkining katta madaniy va ma'naviy boyligidir.

Özbekiston mustaqil respublika deb e'lon kilingaç, Ç.ning özbek madaniyatini rivojlantiriş va xalq ommasini istiqlol goyalariga sadoqat ruhida tarbiyalaş işiga qöşgan hissasi yuksak baholandi. Ç.ga Alişer Navoiy nomidagi Özbekiston Respublikasi Davlat mukofoti (1991) va «Mustaqillik» ordeni (1999) berildi. 1997 y. Ç.ning 100 yilligi keng nişonlanib, Andijonda Çölpon uymuzeyi taşkil etildi, Tillar ped. inti va litsey Ç. nomi bilan ataddi. Özbek milliy akademik drama teatrida Ç. xayoti va ijtimoiy faoliyati haqida hikoya qiluvçi «Kunduzsiz keçalar» (Usmon Azim asari) spektakli sahnalaştirildi.

As: Yana oldim sozimni, T., 1991; Asarlar [3 j.li], 1—2j., 1999; Adabiyot nadir, T., 1993.

Ad.: Şarafiddinov O., Çölpon, T., 1991; Karimov N., Çölpon, T., 1991; Çölponning badiiy olami, T., 1993; Şarafiddinov O., Çölponni anglaş, T., 1994; Quronov D., Ruhiy dunyo tahlili, T., 1994; Karimov N., Istiqlolni uyğotgan şoir, T, 2000; Karimov N., Çölpon (ma'rifiy roman), T., 2003.

Naim Karimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧЎЛПОН (тахаллуси; асл исмшарифи Абдулҳамид Сулаймон ўғли Юнусов) (1898, Андижон — 1938.4.10, Тошкент) — шоир, ёзувчи, драматург, таржимон, танқидчи ва жамоат арбоби. Дастлаб мадрасада (1908—12), сўнгра рустузем мактабида (1912— 14) ўқиган. Шарқ мумтоз шоирлари асарларини мутолаа қилиш ва жадид матбуотини кузатиш йўли билан адабий, ижтимоийсиёсий билимини оширган. 1914 й. Тошкентга келиб, «Садои Туркистон» газ. билан ҳамкорлик қилган. «Янги Шарқ», «Иштирокиюн» (1920 й.дан «Қизил байроқ», 1922 й.дан «Туркистон») газ.да адабий ходим (1919—23), Халқ маориф комиссарлиги қошидаги Илмий кенгаш (1921 й.дан Ўлка ўзбек билим ҳайъати, 1922 й.дан Илмий ҳайъат)да раис (1920—23), «Бухоро ахбори» газ.да муҳаррир (1921— 22), «Турон» театрида директор (1921; 1922—23), «Муштум» жур. ва «Дархон» газ.да техник муҳаррир, адабий ходим (1922—23), Ўзбек драма студияси (Москва, 1924— 27) ва Ўзбек давлат драма театрида адабий эмакдош (192731), СССР ХКС ва Шарқ халқлари марказий нашриётида таржимон (Москва, 1931— 34), «Муштум» ва «Гулистон» жур.лари ҳамда «Театру» газ.да адабий ходим (жамоатчилик асосида, 1935—37).

Адабий ижоди 1913—14 й.ларда Андижоннинг ижтимоий ва маданий ҳаёти ҳақида хабарлар ёзиш билан бошланган. 1914 й. Тошкентда М.Абдурашидхонов ва У.Хўжаев билан танишиш Ч.нинг миллий уйғониш ҳаракати намояндаси сифатида шаклланишида муҳим омил бўлган. Ч. «Садои Туркистон» газ.да дастлабки «Туркистонли қардошларимизга» шеъри, «Қурбони жаҳолат», «Дўхтир Муҳаммадёр» ҳикоялари ва «Адабиёт надир?» мақоласини эълон қилиб (1914), шу давр адабиёти намояндалари сафидан ўрин эгаллаган. Туркистон аҳолисининг иқтисодий, ижтимоий ва маданий қолокдик шароитида яшаётганининг асосий сабабини Россиянинг мустамлакачилик сиёсатида кўрган Ч., бошқа жадидлар қатори, ўз асарлари билан халқнинг маданий ва маърифий савиясини кўтаришга киришган.

1917 й. Февраль инқилобининг рўй бериши тараққийпарвар зиёлилар дунёқарашини ўзгартириб юборди. Улар, шу жумладан, Ч. мустақиллик учун кураш энди тарғибийташвиқий давридан амалий фаолият босқичига ўтганини англадилар. Ч. Туркистон мухторият ҳукуматининг барпо этилишида фаол иштирок этиб, мухториятни шарафловчи «Озод турк байрами» шеърини ёзди ва бу шеър ўзбек давлатчилиги тарихида илк мадҳия бўлди. Шу даврда Туркистондаги кўп миллатли зиёлилар ўртасида федерализм ғояси кенг тарқалгани сабабли Ч. айни пайтда З.Валидий билан бирга Оренбургга бориб, Бошқирдистон мухторият ҳукуматининг ташкил этилишида ҳам иштирок этди. Федералистларнинг фикрларига кўра, Туркистон ва Волга бўйидаги туркий халқлар ўз мухторият ҳукуматларини барпо этганларидагина бу хукуматларнинг большевиклар томонидан тан олиниши ва биргаликда ҳимояланиши мумкин эди.

Мухторият тугатилгач, Ч. «Илмий кенгаш», «Чиғатой гурунги», «Нашри маориф» ташкилотлари ва «Турон» театрида адабий, илмиймаърифий ишлар билан машғул бўлди. Айни пайтда шўро давлатининг мустамлакачилик сиёсати оқибатларини фош этувчи шеър ва мақолалар ёзиш билан истиқлол учун курашда давом этди. Аммо республика маданият ходимларининг 2қурултойи (1927) данкейин Ч.га қарши бошланган кураш уни сиёсий фаолиятдан узоқлашишга, ҳатто 1931—35 й.ларда Москвага қочиб бориб, мусофирликда яшашга мажбур этди.

Ч. 1937 й. 14 июль куни ҳибсга олиниб, кўп ўгмай, отиб ташланди.

Ч.нинг адабий мероси шеърият, наср, драматургия, публицистик ва адабийтанқидий мақолалар ҳамда таржимадан иборат.

Ч.нинг шеърий асарлари «Ўзбек ёш шоирлари», «Уйғониш» (1922), «Булоқлар» (1923), «Тонг сирлари» (1926) ва «Соз» (1935) тўпламларида, шунингдек, турли газ. ва жур.ларда эыон қшшнган. Улар ғоявийтематик йўналишига кўра 2 гуруҳга ажралади: соф лирика ва ижтимоийсиёсий лирика. Ишқий кечинма ва табиат манзаралари тасвирланган шеърларида Ч. жаҳон лирик шеъриятининг мумтоз вакиллари даражасига кўтарилган, Шеърлари лирик қаҳрамоннинг бой ва гўзал руҳий оламини, табиат манзарасини, табиатда кечаётган жараёнларни катта маҳорат билан акс эттирган. «Гўзал», «Сезги», «Сирлардан», «Мен шоирми?» сингари шеърлари билан бармоқ вазнига асосланган янги ўзбек шеъриятини юксак тараққиёт босқичига олиб чикди. Бармоқ вазни Ч. ва Фитратнинг ижодий изланишлари билан 20-й.ларнинг бошларидаёқ янги ўзбек шеъриятининг асосий вазнига айланди.

Тарихий давр ва тарихий шароит Ч.дан муҳаббат ва табиат лирикасидан кўра шу даврдаги ўзбек халқининг ижтимоийсиёсий, иқтисодий ва маданий аҳволини яхшилашга қаратилган асарлар ёзишни тақозо этди. Ватан ва миллат манфаати билан яшаган шоир даврнинг шу талаби билан большевиклар олиб борган сиёсатнинг мустамлакачилик моҳиятини фош этишга, халқни зулм ва зўравонликка қарши ҳуррият учун курашга даъват этишга қаратилган шеърлар ёзди («Бузилган ўлкага», «Халқ», «Виждон эрки», «Кишан» ва б.). Ч. бу шеърлари билан адабиётнинг кураш қуролига айланиши мумкиилигини исботлаб берди. Шоирнинг юрак қони билан ёзилган бу шеърлари ватандошларида ўзбек диёрига оташин муҳаббат, мустамлакачиларга нафрат, эрк ва ҳуррият ғояларига садоқат туйғуларини тарбиялади. Агар Ч.нинг «кўнгил лирикаси» анъаналари кейинчалик Ойбек, Ҳ.Олимжон, Миртемир, Зулфия, Э.Воҳидов, А.Орипов, Р.Парфи ва б. ижодида муваффақият билан ривожлантирилган бўлса, унинг ижтимоий мазмун билан йўғрилган шеърияти анъаналари кейинчалик давом эттирилмай қолди.

Ч. истеъдодига хос лирик назокат ва нафосат шоир насрий асарларининг ҳам ўзига хослигини белгилаб келади. Ч. қайси мавзуга мурожаат этмасин, бадиий воқеликни поэтик тил ва образлар орқали мужассамлантиришга эришди. Шу маънода унинг 20-й.ларда ёзган «Ойдин кечаларда», «Қор қўйнида лола», «Новвой қиз» сингари ҳикоялари ўзбек адабиётидаги лирик насрнинг дастлабки мумтоз намуналаридир. Ч. бу ҳикояларида ўзбек хотинқизларининг аянчли такдирини турли бадиий режада тадқиқ этар экан, ҳар бир жамиятнинг тараққиёт даражаси шу жамиятнинг хотинқизларга бўлган муносабати билан. белгиланади, деган ғояни бу асарлар оша «қизил ип» янглиғ ўтказган. Умуман, ўзбек хотинқизларининг мустамлакачилик шароитидаги тақдири тасвири

Ч. шеърий ижодининг ҳам, кичик эпик асарларининг ҳам, «Кеча ва кундуз» (1936) романининг ҳам асосий ғоявий йўналишини белгилаб берган.

Ч. насрий ижодининг муҳим қисмини публицистика ташкил этади. У «Йўл эсдалиги», «Вайроналар орасидан» каби қатор очерк ва публицистик мақолаларида 20-й.лардаги мустамлака ўлка ҳаётининг мудҳиш манзараларини тасвирлаган. Ч. бу асарларида реалистик тасвир санъатини мукаммал эгаллаган ёзувчи сифатида гавдаланади. Ч. ёзувчилик маҳоратининг шундай қирралари «Кеча ва кундуз» романида, айниқса, ёрқинроқ акс этган. Ч. Абдулла Қодирий билан бирга ўзбек адабиётида реалистик роман ва ҳикоя жанрларининг тараққиёт тамойилларини белгилаб берди.

Ч.нинг драматургия соҳасидаги дастлабки изланишлари 1919 й.га оид. У шу йили «Темирчи», «Гуноҳ», «Чўрининг исёни» сингари кичик саҳна асарларини ёзди. 20-й.ларнинг бошларида эса Ч.нинг «Ёрқиной», «Халил фаранг», «Ўлдирувчи» (1921), «Севги ва салтанат», «Чўпон севгиси» (1922) пьесалари майдонга келди (бу асарларнинг аксари бизгача етиб келмаган). Ч. «Турон» театрига директорлик қилган й.ларида саҳна санъати ва драматургия «сир»ларини, шунингдек, рус тилини пухта эгаллагани туфайли 1924 й. Москвада ташкил этилган ўзбек драма студиясига адабий эмакдош этиб юборилди. У ҳали рус тилини билмаган ватандошларига москвалик машҳур артист ва режиссёрларнинг маърузаларини таржима қилиб беришдан ташқари, ўзи ҳам студиячилар учун саҳна асарлари («Ёрқиной», «Яна уйланаман», «Қоровул уйқуси» (Л.Свердлин билан ҳамкорликда), «Узун қулоқ бобо») ни ёзиб, рус ва европа драматургларининг пьесалари (К.Гоцци, «Маликаи Турондот», Н.В.Гоголь, «Терговчи», В.Н. Билль Белоцерковский, «Лаббай», Мольер, «Хасис»)ни таржима қилиб берди. Ч. 1927 й.да Москва ва Боку драма студиялари қатнашчилари базасида Ўзбек давлат намуна труппаси (1929 й.дан Ўзбек давлат театри) ташкил этилгач, мазкур труппа (театр) нинг адабий эмакдоши сифатида фаолият олиб борди. Шу даврда унинг кишилар ва жамият ҳаётидаги нуқсонларни ҳажв этувчи «Муштумзўр», «Ҳужум» (В.Ян билан ҳамкорликда, 1928), «Ўртоқ Қаршибоев» (1929) каби пьесалари саҳна юзини кўрди. Ч. айни пайтда театр таржимони сифатида ҳам самарали ижод қилиб, К.Гольдонининг «Икки бойга бир қарол», Лопе де Веганинг «Қўзи булок», У.Шекспирнинг «Ҳамлет», Ф.Шиллернинг «Босмачилар», БилльБелоцерковскийнинг «Пўртана», С.Левитинанинг «Ҳукм», А.Файконинг «Портфелли киши», В.Третъяковнинг «Наърангни торт, Хитой!», Вс. Ивановнинг «14—69 рақамли зирҳли поезд» пьесаларини ўзбек тилига ўгирди. Ч. адабий эмакдош, драматург ва таржимон сифатида М.Уйгур билан бирга профессионал ўзбек театрига тамал тошини қўйди.

Ч.нинг адабиёт ва санъат масалаларига багишланган фаолияти кичиккичик мақолалардан иборат бўлсада, уларнинг айримлари дастурий аҳамиятга эга. Ч. 1914—15 й.ларда ёзган «Адабиёт надир?» ва «Муҳтарам ёзувчиларимизга» мақолалари билан адабиёт ва санъатнинг халқ ва жамият олдидаги вазифасини, тарбиявиймаърифий аҳамиятини аниқ белгилаб берди. У ўзбек ва хорижий халклар адабиёти намояндалари («Марҳум Тавфиқ Фикрат», «Икки йуқотиш», «Ризо Тавфиқбек», «Тагор ва тагоршунослик», «Улуғ ҳинди», «Жўрж Дандон», «Катта мактаб эгаси», «Увайсий», «Устоднинг хислатлари»), театр ва мусика санъати («Або Муслим», «Иблис», «Шайх Санъон», «Ойдин», «Маликаи Турондот», «Мейерхольд театри», «Турсуной саҳнада», «Ашулага ишкибоз», «Қизиқлар», «Отабола санъаткор», «Базмчолғу тўдаси», «Украина бандурачилари»), тил («Шоҳнома»нинг туркча таржимаси», «Тилимизнинг ишланиши») ва таржима («Таржима тўғрисида жиндак», «Сўз, сўз, суз») масалаларига бағишланган мақолалари билан 20-й. ларда адабий танқид, санъатшунослик, тилшунослик ва таржимашунослик соҳаларининг пайдо бўлиши ва шаклланишига катта ҳисса қўшди.

Ч. адабий меросининг салмокли кисмини таржима асарлар ташкил этади. У Москвада яшаган йилларида моддий эҳтиёж орқасида кўпгина ўткинчи асарларни таржима қилишга мажбур бўлди. Лекин шу билан бирга Ч. А.С.Пушкин («Борис Годунов», «Дубровский»), Н.В.Гоголь («Терговчи»), И.С.Тургенев («Чўри қиз»), И.Франко («Миллион», «Феруза»), Л.Андреев («Губернатор», «Осилган етти кишининг ҳикояси»), А.П.Чехов («Қочоқ»), А.М.Горький («Илгаклар», «Она») сингари рус ва б. халклар адабиётининг мумтоз асарларини ҳам катта маҳорат билан таржима қилиб, замонавий миллий таржима мактабига асос солди. Ч. таржимасидаги У.Шекспирнинг «Ҳамлет» трагедияси ўзбек таржима санъатининг шоҳ намунасидир.

Ч. шўро давлатининг доимий тазйиқи ва назорати остида яшагани сабабли унинг кўплаб қўлёзмалари ўғирланди. У 1937 й.да «халқ душмани» сифатида айбланиб, қамоққа олиниши арафасида ва кейин ҳам барча қўлёзма асарлари куйдириб ташланди. Шунга қарамай, Ч.дан бизга қадар етиб келган 10 жилд ҳажмдаги оригинал ва таржима асарлар ўзбек халкининг катта маданий ва маънавий бойлигидир.

Ўзбекистон мустақил республика деб эълон килингач, Ч.нинг ўзбек маданиятини ривожлантириш ва халқ оммасини истиқлол гояларига садоқат руҳида тарбиялаш ишига қўшган ҳиссаси юксак баҳоланди. Ч.га Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Республикаси Давлат мукофоти (1991) ва «Мустақиллик» ордени (1999) берилди. 1997 й. Ч.нинг 100 йиллиги кенг нишонланиб, Андижонда Чўлпон уймузейи ташкил этилди, Тиллар пед. инти ва лицей Ч. номи билан атадди. Ўзбек миллий академик драма театрида Ч. хаёти ва ижтимоий фаолияти ҳақида ҳикоя қилувчи «Кундузсиз кечалар» (Усмон Азим асари) спектакли саҳналаштирилди.

Ас: Яна олдим созимни, Т., 1991; Асарлар [3 ж.ли], 1—2ж., 1999; Адабиёт надир, Т., 1993.

Ад.: Шарафиддинов О., Чўлпон, Т., 1991; Каримов Н., Чўлпон, Т., 1991; Чўлпоннинг бадиий олами, Т., 1993; Шарафиддинов О., Чўлпонни англаш, Т., 1994; Қуронов Д., Руҳий дунё таҳлили, Т., 1994; Каримов Н., Истиқлолни уйғотган шоир, Т, 2000; Каримов Н., Чўлпон (маърифий роман), Т., 2003.

Наим Каримов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.