Çöponota majmuasi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 186–187-b. — ziyouz.com
Çöponota majmuasi - Toşkentdagi me'moriy yodgorlik. Gumbazli darvozaxona va maqbara (ayrim ma'lumotlarga kura 15-a.), masjid (asosi 19-a. oxiri — 20-a. boşi) dan iborat. Darvozaxona hovlining jan. tomonida, ğarbida masjid, şim. tarafda makbara joylaşgan. Maqbaraga boraveriş xiyobon tarzida taşkil etilgan. Darvozaxona va maqbaraning (tarxlari moye ravişda 3,5x4,9 m va 4,6x5,6 m) hajmiy tuzilişlarida umumiylik kup: ikkalasi ham mayda (24x24x4 sm) ğiştdan işlangan; old tarzlarining tomonlaridagi guldastalar yuqoriga qarab ingiçkalaşib ketgan; guldastalarning tepalariga öymakorlik vositasida qafasa şakllari berilgan; eşiklarining tepasida kitobalarning örni bor. Bino interyerlari va devorlariga törttadan sayozroq taxmonlar işlangan; bağallari «kaptar dumi» (qalqonsimon) şaklida çiqarilgan. Binolarning farqli jihatlari ham bor. Darvozaxonaning hovli tomonida ham peştoq bölib, u köça tarafidagiga qaraganda pastroq; gumbazining ustiga mezana qurilgan. Maqbara eşigining tepasidagi yozuv (kitoba) qirib olingan, örniga gançdan naqş işlangan. Sağana maqbara içining ança qismini egallagan. Ğarbiy taxmon devorida tuynuk bor. Maqbaraning içi suvoqsiz bölib, ğiştlardan naqşsimon şakllar hosil etilgan. Şiftli masjid 20-a.ning 50-y.larvdagi kengaytiriş natijasida özining dastlabki holatini yöqotgan. Xonaqoh 3 qismga bölingan. Unga şarqdan örtasida beş tayançi bölgan romli ayvon tutaştirilgan. Masjid tarhining tahlili uning eng avvalgi qismi imoratning jan. ğarbida joylaşganligini körsatadi: xonaqohning jan. qismi dastlabki xonaqoh, örta qismi esa dastlabki oçiq ayvon bölgan, deb taxmin qiliş mumkin; xonaqohning şim. qismi va romli ayvon keyin qurilgan. Masjidning qarşisida, hovlining şarqiy tomonida yordamçi qurilmalar, hovuz bor. Ç.m.da xalq me'morligining, ayniqsa, ğiştkor ustalarning mahorati mujassam bölgan.
Xayrulla Pölatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧЎПОНОТА МАЖМУАСИ - Тошкентдаги меъморий ёдгорлик. Гумбазли дарвозахона ва мақбара (айрим маълумотларга кура 15-а.), масжид (асоси 19-а. охири — 20-а. боши) дан иборат. Дарвозахона ҳовлининг жан. томонида, ғарбида масжид, шим. тарафда макбара жойлашган. Мақбарага боравериш хиёбон тарзида ташкил этилган. Дарвозахона ва мақбаранинг (тархлари мое равишда 3,5x4,9 м ва 4,6x5,6 м) ҳажмий тузилишларида умумийлик куп: иккаласи ҳам майда (24x24x4 см) ғиштдан ишланган; олд тарзларининг томонларидаги гулдасталар юқорига қараб ингичкалашиб кетган; гулдасталарнинг тепаларига ўймакорлик воситасида қафаса шакллари берилган; эшикларининг тепасида китобаларнинг ўрни бор. Бино интерьерлари ва деворларига тўрттадан саёзроқ тахмонлар ишланган; бағаллари «каптар думи» (қалқонсимон) шаклида чиқарилган. Биноларнинг фарқли жиҳатлари ҳам бор. Дарвозахонанинг ҳовли томонида ҳам пештоқ бўлиб, у кўча тарафидагига қараганда пастроқ; гумбазининг устига мезана қурилган. Мақбара эшигининг тепасидаги ёзув (китоба) қириб олинган, ўрнига ганчдан нақш ишланган. Сағана мақбара ичининг анча қисмини эгаллаган. Ғарбий тахмон деворида туйнук бор. Мақбаранинг ичи сувоқсиз бўлиб, ғиштлардан нақшсимон шакллар ҳосил этилган. Шифтли масжид 20-а.нинг 50-й.ларвдаги кенгайтириш натижасида ўзининг дастлабки ҳолатини йўқотган. Хонақоҳ 3 қисмга бўлинган. Унга шарқдан ўртасида беш таянчи бўлган ромли айвон туташтирилган. Масжид тарҳининг таҳлили унинг энг аввалги қисми иморатнинг жан. ғарбида жойлашганлигини кўрсатади: хонақоҳнинг жан. қисми дастлабки хонақоҳ, ўрта қисми эса дастлабки очиқ айвон бўлган, деб тахмин қилиш мумкин; хонақоҳнинг шим. қисми ва ромли айвон кейин қурилган. Масжиднинг қаршисида, ҳовлининг шарқий томонида ёрдамчи қурилмалар, ҳовуз бор. Ч.м.да халқ меъморлигининг, айниқса, ғишткор усталарнинг маҳорати мужассам бўлган.
Хайрулла Пўлатов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.