«Çor Darveş»
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 140–141-b. — ziyouz.com
«Çor Darveş» — Şarq xalqlari orasida keng tarqalgan işqiysarguzaşt asar. Dastlabki nusxasi 18-a.da Örta Osiyoda forsiy tilda noma'lum muallif tomonidan yaratilgan. «Ç.d.»ning syujeti boşqa sarguzaşt asarlarga öxşab roviy xarakterga ega. , «Ç.d.» muqaddima va xotimadan taşqari, 5 qismdan — Rum moliki Ozodbaxt va tört darveşning sarguzaşti tasviridan iborat. Ozodbaxt befarzand edi. Kunlardan bir kun taxt vorisi — farzand doğida yurgan Ozodbaxt kabriston ziyoratiga borib, tört darveşga uçrab suhbatlaşadi. Ulardan ikki nafari Ozodbaxtga öz sarguzaştlarini hikoya qiladi. Şundan söng podşo darveşlarni saroyga eltib, ziyofat beradi va qolgan ikki darveşning körgankeçirganlarini tinglaydi. Qissaxonlik ayni qizigan paytda saroy xodimi podşoh xotinlaridan biri farzand körganligi haqida xuşxabar keltiradi. Ozodbaxtning farzand körişi, qissalar oxirida darveşlarning murodmaqsadlariga erişişi tafsilotlari «Ç.d.»ning syujetini taşkil qiladi. Qissa içida qissa şaklidagi bu asarda mardlik va jasorat, insonsevarlik va ilmma'rifat, yuksak axloqodob tarğib etilib, xoinligu pastkaşlik, nopokligu ta'magirlik, boylikka ruju qöyiş, xudbinlik qattiq qoralanadi. Farang, Rum, Şom podşolarining qizlari ayşişrat, rohat va faroğatdan çin muhabbat yölida sadoqatni, insonsevarlik, adolatpeşaligu haqiqatparvarlikni afzal biladilar, sodiq döst uçun jonfidolik qiladilar. Darveşlar siymosida ham ana şu xislatlar mujassam. Barça sarguzaşt qissalar singari «Ç.d.» ham nasrnazm aralaş tarzda bitilgan. 19-a. da «Ç.d.» Bombay, Toşkent ş.larida toşbosma usulda bir neça bor çop etilgan. «Ç.d.»ning özbekça (Xiromiy dostoni), qozoqça (Şodi Töra dostoni) hamda «Boğu bahor» nomida urduça (Mir Ammon Dexdaviy qissasi) variantlari ham yaratilgan.
Ad.: Braginskiy I.S, Istoriya tadjikskoy narodnoy poezii, M., 1960.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ЧОР ДАРВЕШ» — Шарқ халқлари орасида кенг тарқалган ишқийсаргузашт асар. Дастлабки нусхаси 18-а.да Ўрта Осиёда форсий тилда номаълум муаллиф томонидан яратилган. «Ч.д.»нинг сюжети бошқа саргузашт асарларга ўхшаб ровий характерга эга. , «Ч.д.» муқаддима ва хотимадан ташқари, 5 қисмдан — Рум молики Озодбахт ва тўрт дарвешнинг саргузашти тасвиридан иборат. Озодбахт бефарзанд эди. Кунлардан бир кун тахт вориси — фарзанд доғида юрган Озодбахт кабристон зиёратига бориб, тўрт дарвешга учраб суҳбатлашади. Улардан икки нафари Озодбахтга ўз саргузаштларини ҳикоя қилади. Шундан сўнг подшо дарвешларни саройга элтиб, зиёфат беради ва қолган икки дарвешнинг кўрганкечирганларини тинглайди. Қиссахонлик айни қизиган пайтда сарой ходими подшоҳ хотинларидан бири фарзанд кўрганлиги ҳақида хушхабар келтиради. Озодбахтнинг фарзанд кўриши, қиссалар охирида дарвешларнинг муродмақсадларига эришиши тафсилотлари «Ч.д.»нинг сюжетини ташкил қилади. Қисса ичида қисса шаклидаги бу асарда мардлик ва жасорат, инсонсеварлик ва илммаърифат, юксак ахлоқодоб тарғиб этилиб, хоинлигу пасткашлик, нопоклигу таъмагирлик, бойликка ружу қўйиш, худбинлик қаттиқ қораланади. Фаранг, Рум, Шом подшоларининг қизлари айшишрат, роҳат ва фароғатдан чин муҳаббат йўлида садоқатни, инсонсеварлик, адолатпешалигу ҳақиқатпарварликни афзал биладилар, содиқ дўст учун жонфидолик қиладилар. Дарвешлар сиймосида ҳам ана шу хислатлар мужассам. Барча саргузашт қиссалар сингари «Ч.д.» ҳам насрназм аралаш тарзда битилган. 19-а. да «Ч.д.» Бомбай, Тошкент ш.ларида тошбосма усулда бир неча бор чоп этилган. «Ч.д.»нинг ўзбекча (Хиромий достони), қозоқча (Шоди Тўра достони) ҳамда «Боғу баҳор» номида урдуча (Мир Аммон Дехдавий қиссаси) вариантлари ҳам яратилган.
Ад.: Брагинский И.С, История таджикской народной поэзии, М., 1960.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.