Çortoq tumani

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 153-b. — ziyouz.com

Çortoq tumani - Namangan viloyatidagi tuman. 1950 y. 15 apr.da taşkil etilgan. Ğarbdan Yangiqörğon, jan., jan.şarqdan Uyçi tumanlari, şim. va şarqda Qirğiziston Respublikasi bilan çegaradoş. Mayd. 0,36 ming km2. Aholisi 143,9 ming kişi (2003). Tumanda 1 şahar (Çortoq), 9 qişloq fuqarolari yiğini (Alixon, Boğiston, Gulşan, Koroskon, Muçum, Oyqiron, Peşqörğon, Saroy, Hazratişo) bor. Markazi Çortoq ş.

Tabiati. Ç.t. Çatqol tizmasining jan. etaklarida joylaşgan. Yer yuzasi tekislik va adirlardan iborat. Balandligi jan.dan şim.ga 300 m dan 1500 m gaça. Foydali qazilmalardan neft, mahalliy ahamiyatga ega bölgan quriliş materiallaridan şağal, ohaktoş, gil tuproqlari bor. Iqlimi kontinental; yozi issiq va quruq, qişi sovuq. Örtaça tra yanv.da — G dan —4° gaça, iyulda 25— 26°. Eng past tra qişda —29°, yozda eng baland tra 40°. Yiliga 300—400 mm yogin tuşadi (köproq qişda va bahorda yoğadi). Vegetatsiya davri 175 kun. Toğadirlardan katta kiçik soylar oqib tuşadi. Ulardan ba'zilarida faqat yoğingarçilik mavsumidagina suv oqib, yozda qurib qoladi. Eng yirik soylari: Çortoqsoy, Namangansoy (yuqori qismida Poççaotasoy) va b. soylardan bahorgi yomğirlarda kuçli sel keladi va xöjalikka katta zarar yetkazadi. Ayrim soylarda selga qarşi selxonalar kurilgan. Soy suvlaridan suğorişda keng foydalaniladi. Tumanning jan. qismidan Katta Namangan (Çortoq), jan. çegarasidan Şim. Farğona kanallari ötgan. Tuproklari, asosan, tipik böz tuproklar. Q.x. ga yaroqli yerlar özlaştirilgan. Tabiiy ösimliklar, asosan, adirlarda saqlangan: efemer ötlar va butalar ösadi. Adir ösimliklarini örganiş va ularni boyitiş böyiça ÖzFA Botanika intining tajriba uçastkasi bor. Yovvoyi hayvonlardan tulki, yumronqoziq, toşbaqa, turli xil ilonlar, kaltakesaklar; quşlardan kaklik, ular va b. uçraydi; suvlarida har xil baliqlar mavjud.

Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, tojik, qirğiz, tatar, rus va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 400 kişi. Qişloq aholisi 96,2 ming kişi, şahar aholisi 47,7 ming kişi.

Xöjaligi, asosan, q.x.ga ixtisoslaşgan. Paxta tozalaş, Çortoq mineral suv zdlari, bosmaxona, tikuvçilik fkasi, avtokorxona, MTP, quriliş taşkilotlari, savdo, madaniy va maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari faoliyat körsatadi.

Q.x.ning yetakçi tarmoği — paxtaçilik. Sabzavotçilik, ğallaçilik, meva yetiştiriş ham rivojlangan. Şirkat va fermer xöjaliklari bor. Ekin maydonlariga paxta, don, sabzavot, kartoşka va poliz ekinlari ekiladi. Mevazor va tokzorlar köp. Tumanda markaziy kutubxona va uning tarmoklari, klub muassasalari va madaniyat uylari, xalq teatri aholiga xizmat körsatadi. Umumiy ta'lim maktablari, bolalar musiqa maktabi, markaziy kasalxona, poliklinika, dorixonalar, feldşerakuşerlik, qişloq vraçlik punktlari işlab turibdi. «Paxtaliköl», «Çortoq» sanatoriylari faoliyat körsatadi. Farğona vodiysi böylab ötkazilgan aylanma t.y. Çortoq ş.dan ötadi. Namangan— Çortoq—Nanay avtomobil yöli respublika ahamiyatiga ega.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧОРТОҚ ТУМАНИ - Наманган вилоятидаги туман. 1950 й. 15 апр.да ташкил этилган. Ғарбдан Янгиқўрғон, жан., жан.шарқдан Уйчи туманлари, шим. ва шарқда Қирғизистон Республикаси билан чегарадош. Майд. 0,36 минг км2. Аҳолиси 143,9 минг киши (2003). Туманда 1 шаҳар (Чортоқ), 9 қишлоқ фуқаролари йиғини (Алихон, Боғистон, Гулшан, Короскон, Мучум, Ойқирон, Пешқўрғон, Сарой, Ҳазратишо) бор. Маркази Чортоқ ш.

Табиати. Ч.т. Чатқол тизмасининг жан. этакларида жойлашган. Ер юзаси текислик ва адирлардан иборат. Баландлиги жан.дан шим.га 300 м дан 1500 м гача. Фойдали қазилмалардан нефть, маҳаллий аҳамиятга эга бўлган қурилиш материалларидан шағал, оҳактош, гил тупроқлари бор. Иқлими континентал; ёзи иссиқ ва қуруқ, қиши совуқ. Ўртача тра янв.да — Г дан —4° гача, июлда 25— 26°. Энг паст тра қишда —29°, ёзда энг баланд тра 40°. Йилига 300—400 мм ёгин тушади (кўпроқ қишда ва баҳорда ёғади). Вегетация даври 175 кун. Тоғадирлардан катта кичик сойлар оқиб тушади. Улардан баъзиларида фақат ёғингарчилик мавсумидагина сув оқиб, ёзда қуриб қолади. Энг йирик сойлари: Чортоқсой, Намангансой (юқори қисмида Поччаотасой) ва б. сойлардан баҳорги ёмғирларда кучли сел келади ва хўжаликка катта зарар етказади. Айрим сойларда селга қарши селхоналар курилган. Сой сувларидан суғоришда кенг фойдаланилади. Туманнинг жан. қисмидан Катта Наманган (Чортоқ), жан. чегарасидан Шим. Фарғона каналлари ўтган. Тупроклари, асосан, типик бўз тупроклap. Қ.х. га яроқли ерлар ўзлаштирилган. Табиий ўсимликлар, асосан, адирларда сақланган: эфемер ўтлар ва буталар ўсади. Адир ўсимликларини ўрганиш ва уларни бойитиш бўйича ЎзФА Ботаника интининг тажриба участкаси бор. Ёввойи ҳайвонлардан тулки, юмронқозиқ, тошбақа, турли хил илонлар, калтакесаклар; қушлардан каклик, улар ва б. учрайди; сувларида ҳар хил балиқлар мавжуд.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, тожик, қирғиз, татар, рус ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 400 киши. Қишлоқ аҳолиси 96,2 минг киши, шаҳар аҳолиси 47,7 минг киши.

Хўжалиги, асосан, қ.х.га ихтисослашган. Пахта тозалаш, Чортоқ минерал сув здлари, босмахона, тикувчилик фкаси, автокорхона, МТП, қурилиш ташкилотлари, савдо, маданий ва маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари фаолият кўрсатади.

Қ.х.нинг етакчи тармоғи — пахтачилик. Сабзавотчилик, ғаллачилик, мева етиштириш ҳам ривожланган. Ширкат ва фермер хўжаликлари бор. Экин майдонларига пахта, дон, сабзавот, картошка ва полиз экинлари экилади. Мевазор ва токзорлар кўп. Туманда марказий кутубхона ва унинг тармоклари, клуб муассасалари ва маданият уйлари, халқ театри аҳолига хизмат кўрсатади. Умумий таълим мактаблари, болалар мусиқа мактаби, марказий касалхона, поликлиника, дорихоналар, фельдшеракушерлик, қишлоқ врачлик пунктлари ишлаб турибди. «Пахталикўл», «Чортоқ» санаторийлари фаолият кўрсатади. Фарғона водийси бўйлаб ўтказилган айланма т.й. Чортоқ ш.дан ўтади. Наманган— Чортоқ—Нанай автомобиль йўли республика аҳамиятига эга.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.