Çorvaçilik

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 142–145-b. — ziyouz.com

Çorvaçilik — qişloq xöjaligining asosiy tarmoklaridan biri. Ç. mahsulotlari yetiştiriş uçun çorva mollarini boqiş va urçitiş bilan şuğullanadi; aholini iş hayvonlari (ot, hökiz, tuya, buğu), oziq-ovqat mahsulotlari (sut, qatiq, göşt, yoğ, tuxum va b.), yengil sanoatni xom aşyo (jun, teri, möyna va h.k.), dehqonçilikhş organik öğit bilan ta'minlaydi. Ç. mahsulotlari va çiqindilaridan ayrim ozuqalar (yoği olingan sut, göştsuyak uni, suyak uni va b.), şuningdek, har xil doridarmonlar (şifobaxş zardoblar, gormonal preparatlar va b.) olinadi. Ç.ning taraqqiy etişi va mahsuldorligi dehqonçilikning rivojlanişi, yerdan intensiv foydalaniş bilan çambarças boğliq. Ç.ning asosiy tarmoqlari: qoramolçilik, qöyçilik, eçkiçilik, yilqiçilik, tuyaçilik, parrandaçilik, asalariçşşk, çöçqaçilik, quyonçilik, darrandaçilik, buğuçilik, itçiliklan iborat. Jahon mamlakatlarida tabiiyiqlim şaroitlari va ozuqa bazasiga köra Ç. rivoji öziga xos xususiyatlarga ega. Jahon Ç.da (mln. boş) qoramol 1338,2; qöy 1068,6; eçki 709,8; buyvol — 158,6; ot — 61,095; xaçir — 14,1; eşak — 43,4; tuya — 19,1; çöçqa — 912,7; tovuq — 14139; kurka — 244 va b. boqiladi va ulardan turli mahsulotlar yetiştiriş muhim örinda turadi (1999). Göşt yetiştiriş hajmi 225,9 mln. t ni, sigir suti yetiştiriş 480,6 mln. t ni (yoki har bir sigirdan örtaça 2071 kg ni) taşkil etdi.

Ç. inson tomonidan yovvoyi hayvonlarni ovlaş va ularni xonakilaştiriş maqsadida qölga örgatişdan boşlangan. Arxeologik dalillar hayvonlarni xonakilaştiriş yangi toş davrida — neolitda bundan 15—10 ming yil avval boşlanganini körsatadi. Bu davrda odam takomillaşgan toş qurollarga ega bölgan, olovni bilgan va sopol idişlardan foydalangan. Eng avval it, söngra çöçqa, qöy va keyinçalik qoramollar va otlar (7—8 ming yillar ilgari) xonakilaştirilgan. Osiyoning jan.ğarbiy qismi va Örta dengiz atroflari hayvonlarni xonakilaştirişning asosiy markazlari hisoblanadi. Yevropada qoramollar, ot, qöy, eçki, çöçqa, quyon, it, parrandalardan ördak va ğozlar, Osiyoda buyvol, qötos, örkaçli va örkaçsiz tuyalar, qoramol, eçki, qöy, çöçqa, ot, it, quyon, tovuq, ördak, ğoz va tovuslar xonakilaştirilgan. Afrikada qoramollar, bir örkaçli tuya, eşak, çöçqa, muşuk, it, sesarka tovuqlar, qöy va eçkilar qölga örgatilgan. Amerikada örkaçsiz tuyaning ikki turi — lama va alpaka, dengiz çöçqasi, kurka va muskus ördaklar xonakilaştirilgan. Natijada inson tomonidan ularning sifat va son körsatkiçlariga ahamiyat berilib, hayvonlardan nayel oliş, sekinasta mahsulot yönalişlari böyiça zotlari çiqarilgan. Örta Osiyo hududi ham Ç. dastlab şakllangan hududlar qatoriga kiradi.

Ç. köçmançşik hayot tarzini vujudga keltirdi. Daryo böyi, çöl va toğ oldi, köl atroflarida ovçilik, balikçilik bilan şuğullangan jamoalarning madaniyatlari rivojlanib borgan sayin Ç. ham rivojlanib bordi. Jumladan, Xorazm hududida Amudaryoning quyi havzasida topilgan Kaltaminor madaniyati mil. av. 4—3ming yillikda yaşagan ovçilar va balikçilar jamoasi madaniyatlaridan biri hisoblanadi.

Mil. av. 2—1a.larda Davan (Farğona) da dehqonçilik madaniyati va yilqiçilik yuksak darajada rivojlangan. Aeecmojxa keltirilgan ma'lumotlarga köra, sut va göşt beradigan qoramolçilik, qöyçilik, yilqiçilik, sut va göşt mahsulotlarini qayta işlaş ixtisoslaşgan soha sifatida bundan 3000 y. oldin şakllangan. 20-a. boşlariga qadar Özbekistonda köçmançilik bilan uzviy boğliq bölgan qöyçilik, eçkiçilik, tuyaçilik, otçilik, şuningdek, vohalarda qoramolçilik köproq rivojlandi.

Özbekiston hududida 1916 y. qoramollar soni 1342 ming boşni, şu jumladan, sigirlar 481 ming boşni, qöy va eçkilar 3821 ming boşni, otlar 517 ming boşni taşkil qilgan.

20-a.ning 20-y.laridan boşlab Ç.ning ilmiy bazasini yaratiş, hududlarning tabiiyiqtisodiy şaroiti va ozuqa bazasi resurslariga qarab mintaqalar böyiça rivojlantiriş işlari boşlandi. Suğorma dehqonçilik hududlaridagi xöjaliklarda sut, sut va göşt yönalişidagi qoramolçilik, parrandaçilik va çöçqaçilik, toğ oldi mintaqalari, Amudaryoning quyi oqimi va Orol böyi qamişzor va töqayli hududlarida göştdor qoramolçilik, göştyoğ qöyçiligi, yilqiçilik, çöl yaylovlarida qorakölçilik rivojlantirildi. Kammahsul mollarni çatiştiriş va respublikaga köplab nasldor mollarni olib keliş natijasida qoramollarning qoraola, qizil çöl, şvits, buşuyev zotlari soni köpayib mahsuldor podalar guruhi şakllantirildi. Zotlarning rnlaştirilgan hududlari belgilandi. Qorakölçilikni rivojlantirişga alohida e'tibor qaratildi. Ixtisoslaştirilgan yirik qorakölçilik xöjaliklari katta iqtisodiy samara keltirdi. 1930—33 y.lardan boşlab çorvaçilikning naslçilik zdlari, xöjaliklari, fermalari, styalari va korxonalarining taşkil etilişi naslçilik tizimining şakllanişida muhim buriliş böldi.

1932 y. Ç. tajriba styasi va 1935—39 y.larda Butunittifoq qorakölçilik, Özbekiston çorvaçilik va Özbekiston veterinariya i.t. intlarining taşkil etilişi Ç.da ilmiy tadqiqot işlarini ötkaziş, Ç. fanini rivojlantiriş hamda uning istiqbolini belgilaş, xöjaliklarda yangi texnologiyalarni joriy etişda muhim omil böldi. Çorva mollarining sermahsul podalari guruhi kengaytirildi va rnlaştirilgan zotlari takomillaştirildi.

Özbekiston Respublikasi mustaqillikka erişgaç, q.x.da tub iqtisodiy islohotlarni amalga oşiriş jarayonida davlat xöjaliklari jamoa, şirkat xöjaliklariga aylantirildi, çorvaçilik, aksariyat xöjaliklarning qoramolçilik fermalari xususiylaştirildi, dehqon va Ç. yönalişidagi fermer xujaliklari taşkil etila boşladi.

Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1993 y. 15 martda «Respublika çorvaçiligida iqtisodiy islohotlarni çuqurlaştiriş çoratadbirlari töğrisida»gi, 1994 y. 23 fev.da «Çorvaçilikda iqtisodiy islohotlarni takomillaştiriş hamda dehqon (fermer) xujaliklari va xususiylaştirilgan fermalar manfaatlarini himoya qiliş çoralari töğrisida», 1995 y. 24 martdagi «Çorvaçilikda xususiylaştirişni davom ettiriş va xususiy tadbirkorlikni qöllabquvvatlaş çoratadbirlari töğrisida» qarorlariga köra, jamoa xöjaliklarining zarar bilan işlayotgan 1499 qoramolçilik fermalari xususiylaştirildi (1995). Natijada respublikada işlab çiqarilayotgan göşt va sutning 75% ni xususiy sektor bera boşladi. Özbekiston Respublikasining 1995 y. 25 dek. da qabul qilingan «Naslçilik töğrisida» qonuni Ç.ni rivojlantirişda muhim ahamiyatga ega böldi.

1990—2003 y.lar mobaynida respublikaning barça toifadagi xöjaliklarida qoramollar soni 28,2% ga, sigirlar 38, qöy va eçkilar 7, otlar 36% ga, sut yetiştiriş 32,8% ga, göşt yetiştiriş 18,6% ga köpaydi, Ç. mahsulotlarining asosiy qismi dehqon va fermer xujaliklari hissasiga töğri keladi (Uzbekistonda mollar soni, Ç. mahsulotlarini yetiştiriş körsatkiçlari 1 va 2jadvallarda berilgan).

Ç. ozuqa bazasini mustaxkamlaş tadbirlari olib borilmoqda. Respublika ekin maydonlarining 10% ga yaqin kismiga yemxaşak ekinlari ekiladi. Tabiiy va madaniy yaylovlardan foydalaniş samaradorligini oşiriş işlari davom etmoqda. Aralaş yem, oqsilmineral yem qöşimçalari, yem ozuqa açitqilari işlab çiqariş hajmlari köpaymoqda. Ç.da veterinariya xizmati körsatiş — kasalliklarning oddini oliş va davolaş, Ç. maxsulotlari veterinariyasanitariya ekspertizasi hayvonlar kasalliklariga karşi kuraş styalari, veterinariya şifoxonalari va punktlarida, veterinariya labda olib boriladi.

Respublikada çorvador mutaxassislar kollejlar, Toşkent agrar universiteti, Samarkand, Andijon q.x. intlarida tayyorlanadi. Çorva hayvonlari zotini yaxşilaş, mahsuldor podalar guruhini köpaytiriş va yangi texnologiyalarni işlab çiqarişga joriy etiş maqsadida Respublika Qişloq va suv xöjaligi vazirligining Çorvaçilik, parrandaçilik va balikçilikni rivojlantiriş Boş boşqarmasi, Çorvaçilikda naslçilik işlari boş davlat inspeksiyasi, Davlat veterinariya Boş boşkarmasi va «Özbek ipagi» uyuşmasi taşkil etilgan, ularni asraş va parvarişlaşsa yangi texnologiyalarni işlab çiqiş bilan vazirlikning Qişloq xöjaligi ilmiy i.ç. markazi tarkibidagi Uzbekiston çorvaçilik, Qorakölçilik va çöl ekologiyasi intlari, Baliqçilikni rivojlantiriş ilmiy tadqiqot markazi va Ipakçilik inti, Uzbekiston veterinariya, Uzbekiston veterinariyasanitariya va akarologiya (1991) intlari şuğullanadi. Toşkent viloyati Yangiyöl tumanida davlat mintaqaviy baliq çavoqlari yetiştiriş pitomnigida baliq zotlari (kora, ok, amur, döng peşona) yetiştiriladi.

«Naslxizmat» respublika naslçilik uyuşmasi q.x. subyektlariga çorvaçilik böyiça xizmatlar körsatadi. Davlat naslçilik korxonasi qoramollarning turli zotlari böyiça sun'iy uruğlantirişda foydalaniş uçun muzlatilgan uruğlarni qadoqlab, sun'iy uruğlantiriş bilan şutullanuvçi «Naslxizmat» taşkilotlariga yetkazib beradi.

Çet mamlakatlarda sut va göşt yönalişidagi qoramolçilik, ayniqsa, Yevropa mamlakatlari (Gollandiya, Daniya, Germaniya, Rossiya), AQŞ, Kanada, Yangi Zelandiya, qöyçilik Angliya, Avstraliya, Rossiya va b. Yevropa mamlakatlarida jadal rivojlandi. Sutçilik yönalişidagi qoramolçilikrivojlang andavlatlarda (AQŞ, Kanada, Niderlandiya, Germaniya va b.) sigirlardan örtaça 8000—11000 kg sut soğib olinadi. Sut mahsulotlari bilan ta'minlanişning eng yuqori körsatkiçlari (aholi jon boşiga 1950 kg) Yangi Zelandiya, Daniya va Gollandiyaga xos. Qoramol göşti bilan ta'minlaniş esa Argentina (110 kg) va Urugvayga (106 kg) töğri keladi. Jahon mşyosida Ç.ning barça sohalari ixtisoslaşgan holda jadal rivojlanmoqda. Sermahsul zotlar va samarali texnologiyalar yaratilib, Ç.ka keng joriy qilinmoqda.

Ad.: Şçekin V.A., Çorvaçilik, T., 1968; Nosirov U., Qoramolçilik, T., 2001.

Ubaydulla Nosirov, Izzatulpa Eşmatov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧОРВАЧИЛИК — қишлоқ хўжалигининг асосий тармокларидан бири. Ч. маҳсулотлари етиштириш учун чорва молларини боқиш ва урчитиш билан шуғулланади; аҳолини иш ҳайвонлари (от, ҳўкиз, туя, буғу), озиқ-овқат маҳсулотлари (сут, қатиқ, гўшт, ёғ, тухум ва б.), енгил саноатни хом ашё (жун, тери, мўйна ва ҳ.к.), деҳқончиликҳш органик ўғит билан таъминлайди. Ч. маҳсулотлари ва чиқиндиларидан айрим озуқалар (ёғи олинган сут, гўштсуяк уни, суяк уни ва б.), шунингдек, ҳар хил доридармонлар (шифобахш зардоблар, гормонал препаратлар ва б.) олинади. Ч.нинг тараққий этиши ва маҳсулдорлиги деҳқончиликнинг ривожланиши, ердан интенсив фойдаланиш билан чамбарчас боғлиқ. Ч.нинг асосий тармоқлари: қорамолчилик, қўйчилик, эчкичилик, йилқичилик, туячилик, паррандачилик, асаларичшшк, чўчқачилик, қуёнчилик, даррандачилик, буғучилик, итчиликлан иборат. Жаҳон мамлакатларида табиийиқлим шароитлари ва озуқа базасига кўра Ч. ривожи ўзига хос хусусиятларга эга. Жаҳон Ч.да (млн. бош) қорамол 1338,2; қўй 1068,6; эчки 709,8; буйвол — 158,6; от — 61,095; хачир — 14,1; эшак — 43,4; туя — 19,1; чўчқа — 912,7; товуқ — 14139; курка — 244 ва б. боқилади ва улардан турли маҳсулотлар етиштириш муҳим ўринда туради (1999). Гўшт етиштириш ҳажми 225,9 млн. т ни, сигир сути етиштириш 480,6 млн. т ни (ёки ҳар бир сигирдан ўртача 2071 кг ни) ташкил этди.

Ч. инсон томонидан ёввойи ҳайвонларни овлаш ва уларни хонакилаштириш мақсадида қўлга ўргатишдан бошланган. Археологик далиллар ҳайвонларни хонакилаштириш янги тош даврида — неолитда бундан 15—10 минг йил аввал бошланганини кўрсатади. Бу даврда одам такомиллашган тош қуролларга эга бўлган, оловни билган ва сопол идишлардан фойдаланган. Энг аввал ит, сўнгра чўчқа, қўй ва кейинчалик қорамоллар ва отлар (7—8 минг йиллар илгари) хонакилаштирилган. Осиёнинг жан.ғарбий қисми ва Ўрта денгиз атрофлари ҳайвонларни хонакилаштиришнинг асосий марказлари ҳисобланади. Европада қорамоллар, от, қўй, эчки, чўчқа, қуён, ит, паррандалардан ўрдак ва ғозлар, Осиёда буйвол, қўтос, ўркачли ва ўркачсиз туялар, қорамол, эчки, қўй, чўчқа, от, ит, қуён, товуқ, ўрдак, ғоз ва товуслар хонакилаштирилган. Африкада қорамоллар, бир ўркачли туя, эшак, чўчқа, мушук, ит, цесарка товуқлар, қўй ва эчкилар қўлга ўргатилган. Америкада ўркачсиз туянинг икки тури — лама ва альпака, денгиз чўчқаси, курка ва мускус ўрдаклар хонакилаштирилган. Натижада инсон томонидан уларнинг сифат ва сон кўрсаткичларига аҳамият берилиб, ҳайвонлардан наел олиш, секинаста маҳсулот йўналишлари бўйича зотлари чиқарилган. Ўрта Осиё ҳудуди ҳам Ч. дастлаб шаклланган ҳудудлар қаторига киради.

Ч. кўчманчшик ҳаёт тарзини вужудга келтирди. Дарё бўйи, чўл ва тоғ олди, кўл атрофларида овчилик, баликчилик билан шуғулланган жамоаларнинг маданиятлари ривожланиб борган сайин Ч. ҳам ривожланиб борди. Жумладан, Хоразм ҳудудида Амударёнинг қуйи ҳавзасида топилган Калтаминор маданияти мил. ав. 4—3минг йилликда яшаган овчилар ва баликчилар жамоаси маданиятларидан бири ҳисобланади.

Мил. ав. 2—1а.ларда Даван (Фарғона) да деҳқончилик маданияти ва йилқичилик юксак даражада ривожланган. Aeecmojxa келтирилган маълумотларга кўра, сут ва гўшт берадиган қорамолчилик, қўйчилик, йилқичилик, сут ва гўшт маҳсулотларини қайта ишлаш ихтисослашган соҳа сифатида бундан 3000 й. олдин шаклланган. 20-а. бошларига қадар Ўзбекистонда кўчманчилик билан узвий боғлиқ бўлган қўйчилик, эчкичилик, туячилик, отчилик, шунингдек, воҳаларда қорамолчилик кўпроқ ривожланди.

Ўзбекистон ҳудудида 1916 й. қорамоллар сони 1342 минг бошни, шу жумладан, сигирлар 481 минг бошни, қўй ва эчкилар 3821 минг бошни, отлар 517 минг бошни ташкил қилган.

20-а.нинг 20-й.ларидан бошлаб Ч.нинг илмий базасини яратиш, ҳудудларнинг табиийиқтисодий шароити ва озуқа базаси ресурсларига қараб минтақалар бўйича ривожлантириш ишлари бошланди. Суғорма деҳқончилик ҳудудларидаги хўжаликларда сут, сут ва гўшт йўналишидаги қорамолчилик, паррандачилик ва чўчқачилик, тоғ олди минтақалари, Амударёнинг қуйи оқими ва Орол бўйи қамишзор ва тўқайли ҳудудларида гўштдор қорамолчилик, гўштёғ қўйчилиги, йилқичилик, чўл яйловларида қоракўлчилик ривожлантирилди. Каммаҳсул молларни чатиштириш ва республикага кўплаб наслдор молларни олиб келиш натижасида қорамолларнинг қораола, қизил чўл, швиц, бушуев зотлари сони кўпайиб маҳсулдор подалар гуруҳи шакллантирилди. Зотларнинг рнлаштирилган ҳудудлари белгиланди. Қоракўлчиликни ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилди. Ихтисослаштирилган йирик қоракўлчилик хўжаликлари катта иқтисодий самара келтирди. 1930—33 й.лардан бошлаб чорвачиликнинг наслчилик здлари, хўжаликлари, фермалари, стялари ва корхоналарининг ташкил этилиши наслчилик тизимининг шаклланишида муҳим бурилиш бўлди.

1932 й. Ч. тажриба стяси ва 1935—39 й.ларда Бутуниттифоқ қоракўлчилик, Ўзбекистон чорвачилик ва Ўзбекистон ветеринария и.т. интларининг ташкил этилиши Ч.да илмий тадқиқот ишларини ўтказиш, Ч. фанини ривожлантириш ҳамда унинг истиқболини белгилаш, хўжаликларда янги технологияларни жорий этишда муҳим омил бўлди. Чорва молларининг сермаҳсул подалари гуруҳи кенгайтирилди ва рнлаштирилган зотлари такомиллаштирилди.

Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришгач, қ.х.да туб иқтисодий ислоҳотларни амалга ошириш жараёнида давлат хўжаликлари жамоа, ширкат хўжаликларига айлантирилди, чорвачилик, аксарият хўжаликларнинг қорамолчилик фермалари хусусийлаштирилди, деҳқон ва Ч. йўналишидаги фермер хужаликлари ташкил этила бошлади.

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1993 й. 15 мартда «Республика чорвачилигида иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш чоратадбирлари тўғрисида»ги, 1994 й. 23 фев.да «Чорвачиликда иқтисодий ислоҳотларни такомиллаштириш ҳамда деҳқон (фермер) хужаликлари ва хусусийлаштирилган фермалар манфаатларини ҳимоя қилиш чоралари тўғрисида», 1995 й. 24 мартдаги «Чорвачиликда хусусийлаштиришни давом эттириш ва хусусий тадбиркорликни қўллабқувватлаш чоратадбирлари тўғрисида» қарорларига кўра, жамоа хўжаликларининг зарар билан ишлаётган 1499 қорамолчилик фермалари хусусийлаштирилди (1995). Натижада республикада ишлаб чиқарилаётган гўшт ва сутнинг 75% ни хусусий сектор бера бошлади. Ўзбекистон Республикасининг 1995 й. 25 дек. да қабул қилинган «Наслчилик тўғрисида» қонуни Ч.ни ривожлантиришда муҳим аҳамиятга эга бўлди.

1990—2003 й.лар мобайнида республиканинг барча тоифадаги хўжаликларида қорамоллар сони 28,2% га, сигирлар 38, қўй ва эчкилар 7, отлар 36% га, сут етиштириш 32,8% га, гўшт етиштириш 18,6% га кўпайди, Ч. маҳсулотларининг асосий қисми деҳқон ва фермер хужаликлари ҳиссасига тўғри келади (Узбекистонда моллар сони, Ч. маҳсулотларини етиштириш кўрсаткичлари 1 ва 2жадвалларда берилган).

Ч. озуқа базасини мустахкамлаш тадбирлари олиб борилмоқда. Республика экин майдонларининг 10% га яқин кисмига емхашак экинлари экилади. Табиий ва маданий яйловлардан фойдаланиш самарадорлигини ошириш ишлари давом этмоқда. Аралаш ем, оқсилминерал ем қўшимчалари, ем озуқа ачитқилари ишлаб чиқариш ҳажмлари кўпаймоқда. Ч.да ветеринария хизмати кўрсатиш — касалликларнинг оддини олиш ва даволаш, Ч. махсулотлари ветеринариясанитария экспертизаси ҳайвонлар касалликларига карши кураш стялари, ветеринария шифохоналари ва пунктларида, ветеринария лабда олиб борилади.

Республикада чорвадор мутахассислар коллежлар, Тошкент аграр университети, Самарканд, Андижон қ.х. интларида тайёрланади. Чорва ҳайвонлари зотини яхшилаш, маҳсулдор подалар гуруҳини кўпайтириш ва янги технологияларни ишлаб чиқаришга жорий этиш мақсадида Республика Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлигининг Чорвачилик, паррандачилик ва баликчиликни ривожлантириш Бош бошқармаси, Чорвачиликда наслчилик ишлари бош давлат инспекцияси, Давлат ветеринария Бош бошкармаси ва «Ўзбек ипаги» уюшмаси ташкил этилган, уларни асраш ва парваришлащца янги технологияларни ишлаб чиқиш билан вазирликнинг Қишлоқ хўжалиги илмий и.ч. маркази таркибидаги Узбекистон чорвачилик, Қоракўлчилик ва чўл экологияси интлари, Балиқчиликни ривожлантириш илмий тадқиқот маркази ва Ипакчилик инти, Узбекистон ветеринария, Узбекистон ветеринариясанитария ва акарология (1991) интлари шуғулланади. Тошкент вилояти Янгийўл туманида давлат минтақавий балиқ чавоқлари етиштириш питомнигида балиқ зотлари (кора, ок, амур, дўнг пешона) етиштирилади.

«Наслхизмат» республика наслчилик уюшмаси қ.х. субъектларига чорвачилик бўйича хизматлар кўрсатади. Давлат наслчилик корхонаси қорамолларнинг турли зотлари бўйича сунъий уруғлантиришда фойдаланиш учун музлатилган уруғларни қадоқлаб, сунъий уруғлантириш билан шутулланувчи «Наслхизмат» ташкилотларига етказиб беради.

Чет мамлакатларда сут ва гўшт йўналишидаги қорамолчилик, айниқса, Европа мамлакатлари (Голландия, Дания, Германия, Россия), АҚШ, Канада, Янги Зеландия, қўйчилик Англия, Австралия, Россия ва б. Европа мамлакатларида жадал ривожланди. Сутчилик йўналишидаги қорамолчиликривожланг андавлатларда (АҚШ, Канада, Нидерландия, Германия ва б.) сигирлардан ўртача 8000—11000 кг сут соғиб олинади. Сут маҳсулотлари билан таъминланишнинг энг юқори кўрсаткичлари (аҳоли жон бошига 1950 кг) Янги Зеландия, Дания ва Голландияга хос. Қорамол гўшти билан таъминланиш эса Аргентина (110 кг) ва Уругвайга (106 кг) тўғри келади. Жаҳон мщёсида Ч.нинг барча соҳалари ихтисослашган ҳолда жадал ривожланмоқда. Сермаҳсул зотлар ва самарали технологиялар яратилиб, Ч.ка кенг жорий қилинмоқда.

Ад.: Шчекин В.А., Чорвачилик, Т., 1968; Носиров У., Қорамолчилик, Т., 2001.

Убайдулла Носиров, Иззатулпа Эшматов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.