Çoy
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 132–134-b. — ziyouz.com
Çoy (Thea) — 1) çoydoşlar oilasiga mansub köp yillik doim yaşil butalar yoki daraxtlar turkumi. Vatani — Jan. Osiyo. Xitoy, Hindiston, Indoneziya, Şri Lanka, Keniya, Argentina asosiy çoy yetiştiruvçi mamlakatlar qatorida turadi. Jahon böyiça ekin maydoni 2291 ming ga, qosildorligi 1254 kg/ga, yalpi hosili 2872 ming t (1999). 2 turi bor. Xitoy 4.n(T.sinensis; Jan. Şarqiy Osiyoning toğli rnlarida tarqalgan) butasimon, böyi 1 — 3 m, serşox, bargining uz. 10 sm gaça, şakli ponasimon çuzinçoq. As s om Ç.i (T.assamica; Hindiston örmonlarida ösadi) daraxt, böyi tik, şoxlangan, bargining uz. 7 sm gaça. Bu turga Xitoy va assom Ç.ining tabiiy duragayi bölgan Seylon Ç.i ham kiradi. Ildizi öqildiz, 1—3 m gaça tuproqqa kirib boradi. Guli qizil, oq, çetdan çanglanadi, mevasi 3—4 uyali çanoq, 1000 dona uruği vazni 1 kg ga yaqin. Ç. issiqsevar va namsevar ösimlik, —12° ga qadar qisqa sovuqlarga çidaydi. Tropiklarda yil böyi ösadi. 100 y. va undan ortiq yaşaydi. 10—70 yoşida yaxşi hosil beradi. Qizil tusli va sariq tusli tuproklarda yaxşi ösadi. Uruği 60—70% namlikda va 20— 25° da unib çiqadi, 4—5 yoşidan boşlab har yili gullaydi. Havo harorati 20° va namligi 70% bölgan şaroitlarda yaxşi rivojlanadi. Yoş barglarining tarkibida 72—80% suv va 20— quruq modda, oqsil, tanin (8— ), kofein (2,1—4,2%), qand, organik va aminokislotalar va mineral moddalar (4,7% gaça), V,, RR, B2, S vitaminlari, fermentlar (xlorofill, karotin, ksantofil), efir moyi bor. Ç.ning kimyoviy tarkibi uning yoşiga, turxiliga, bargni teriş muddatiga, novdalarining ösiş tezligiga boğliq. Yoş barglarda ekstraktiv moddalar kup.
Ç. uruği va qalamçalaridan köpaytiriladi. Bahorda va kuzda qator oralari kultivatsiya qilinadi, tropik mintaqalarda har 2—3 haftada yumşatiladi, öğitlanadi. Ç. ösimligi 2—3 yoşlik bölganda tuplarga şakl beriladi, yon şoxlar kesiladi. 6 yoşga yetgan ösimliklardan eng yoş novda uçidagi 2—3 ta barglar — hosil qödda may oyidan okt. oyigaça terib olinadi. Yiğilgan barg 2—3 soat içida çoy fkalariga topşiriladi yoki salqin joylarda saklanadi.
Ç. barglaridan çoy sanoati korxonalarida qadoqyaangan, barglari öralgan qora Ç., kök Ç., kök va qora taxta (presslangan) Ç. mahsulotlari işlab çiqariladi. Ba'zi mamlakatlarda (Hindiston, Xitoy, Yaponiya) sariq va qizil Ç. ham tayyorlanadi. Ç. bargining çiqindilaridan kofein, turli vitamin preparatlari va b. dorivor moddalar olinadi. Ç.ning uruğidan olinadigan moy kosmetikada, konserva sanoatida va b.da işlatiladi. Xitoy va Myanmada yangi Ç. bargi iste'mol (salat va oşkök) qilinadi.
Qora oliy nav Ç. tayyorlaş uçun çoy bargi 40—50° (suv buğlanib, mahsulot elastik bölişi uçun)da söldiriladi, keyin barglar öraladi va fermentatsiya qilinadi. Fermentlar ta'sirida taninning aççiq fraksiyalari oksidlanadi, natijada yoqimli taxirroq ta'mli tanin, xuşböy efir moylari hosil böladi. Kök Ç. tayyorlaş usuli xuddi kora Ç.nikidek, faqat barglar söldirilişidan oldin (barglarning kök rangini saqlab qoliş va fermentlarning parçalanişi uçun) ötkir buğ bilan (100°) işlanadi.Qora toş Ç. oliynavliÇ.tayyorlaşdan çiqqan çiqitlardan (125— 250 g presslanib) tayyorlanadi. Kök toş Ç. kuzgi asosiy yiğim kampaniyasi tamom bölgandan keyin qolgan dağal barglardan yoki köklamgi daraxtlarni butaş paytida yiğilgan barglardan tayyorlanadi.
Ç.ning asosiy mahsuloti — bargi va undan olinadigan quruq Ç.dir. Mil. av. 4-a.da Xitoyda Ç. bargi uçun ekila boşlagan. Ç. içimligi töğrisidagi dastlabki ma'lumotlar mil. av. 2700-y. larga oid qölyozma manbalarida uçraydi. 9-a.dan Yaponiya va Koreyada, 19-a.dan Indoneziya, Hindiston, Şri Lankada ekila boşladi. 1885 y.dan Gruziyada, 1901 y.dan Rossiyaning Krasnodar ölkasida, 1913 y.dan Ozarbayjonda Ç. plantatsiyalari taşkil topdi.
Rossiyada Ç. içimligi 1638 y.dan kiborlar doiralarida iste'mol qilina boşlagan. 18-a.ga kelib bu içimlik ança ommaviylaşgan va rus samovarlarining paydo bölişi şu davrga töğri keladi.
Özbekistonda Ç. içiş qaçondan boşlab urf bölgani haqida aniq ma'lumotlar yöq. Ayrim manbalarga köra, Turkiston şaharlarida hind savdogarlari Ç. savdosi bilan şugullanganlar. Şaharlar va yirik qişloqlar guzarlarida faqat Ç. içimligi va tamaddi (non, qandqurs) bilan savdo qiladigan çoyxonalar bölgan. 20-a. boşlarida xind savdogarlari Samarqandda Ç. qadoklaş korxonasini taşkil etganlar. 1913 y.da Örta Osiyoga çetdan 720 ming pud Ç. keltirilgan (75%i kök Ç.), uning 240 ming pudi Turkiston ulkasida, 150 ming pudi Buxoro xonligida, 40 ming pudi Xiva xonligida sotilgan.
1923 y.da Örta Osiyoda yagona va çetdan keltiriladigan xom aşyoda işlaydigan Samarkand çoy qadoqlaş fabrikasi işga tuşirildi.
90-y.lar boşidan Samarkand, Namangan, Toşkent ş.larida Buyuk Britaniya, Hindiston, Argentina, Şri Lanka, Xitoy firmalari («Veta Tea», «Tata», «Impra», «Akbar», «Lipton» va b.) bilan xamkorlikda Ç. importi, qadoqlaş va sotiş bilan şuğullanadigan qöşma korxonalar taşkil topdi yoki çet el firmalarining vakolatxonalari oçildi. Özbekistonda 2002 y.da 4847 t qadoqdangan Ç. işlab çiqarildi;
Xolima Otaboyeva.
2) maxsus işlov berilgan Ç. barglaridan tayyorlanadigan içimlik. Çoy damlaşning öziga xos qoidalari bor. Çinni yoki fayans çoynak yaxşilab yuviladi, sungra isitiş uçun qaynagan suv bilan 2—3 marta çayiladi, keyin quruq çoy solib, qaynab turgan suv quyiladi (çoynakning 1/2 hajmida), çoynakni qalin qilib soçiq yoki maxsus yopqiç bilan urab 5—7 min. damga qöyiladi, söngra çoynakka tölgunça qaynab turgan suv quyiladi. Ç. şamasi çoynak tubiga çukkandagina çoy tayyor hisoblanadi. Ç.ni turli şirinliklar (qand, murabbo, asal), sut, qaymoq bilan içiş mumkin.
Ç.ning organizmni tetiklaştiruvçi xususiyati uning tarkibidagi kofein (4%) miqdoriga boğliq. Ç. kofeyni qahva kofeiniga nisbatan organizmga yengil ta'sir qiladi va organizmda yiğilmaydi.
Özbekistonda asosan kök çoy (Toşkent ş. va Toşkent viloyatida kora çoy) işlatiladi, organizmni tetiklantiruvçi xususiyati va tarkibidagi R vitaminining köpligi jihatidan qora çoydan ustun turadi. Ç.ni ovqat oddidan, ovqatdan keyin, hazmni yengillaştiruvçi, çanqoqbosar içimlik sifatida, asosan issiq yoki yaxna holida içiladi.
Özbek xalqi urfodatlariga köra, mehmon oddiga non bilan birga, albatta Ç. ham keltiriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧОЙ (Thea) — 1) чойдошлар оиласига мансуб кўп йиллик доим яшил буталар ёки дарахтлар туркуми. Ватани — Жан. Осиё. Хитой, Ҳиндистон, Индонезия, Шри Ланка, Кения, Аргентина асосий чой етиштирувчи мамлакатлар қаторида туради. Жаҳон бўйича экин майдони 2291 минг га, қосилдорлиги 1254 кг/га, ялпи ҳосили 2872 минг т (1999). 2 тури бор. Хитой 4.n(T.sinensis; Жан. Шарқий Осиёнинг тоғли рнларида тарқалган) бутасимон, бўйи 1 — 3 м, сершох, баргининг уз. 10 см гача, шакли понасимон чузинчоқ. Ас с ом Ч.и (T.assamica; Ҳиндистон ўрмонларида ўсади) дарахт, бўйи тик, шохланган, баргининг уз. 7 см гача. Бу турга Хитой ва ассом Ч.ининг табиий дурагайи бўлган Цейлон Ч.и ҳам киради. Илдизи ўқилдиз, 1—3 м гача тупроққа кириб боради. Гули қизил, оқ, четдан чангланади, меваси 3—4 уяли чаноқ, 1000 дона уруғи вазни 1 кг га яқин. Ч. иссиқсевар ва намсевар ўсимлик, —12° га қадар қисқа совуқларга чидайди. Тропикларда йил бўйи ўсади. 100 й. ва ундан ортиқ яшайди. 10—70 ёшида яхши ҳосил беради. Қизил тусли ва сариқ тусли тупрокларда яхши ўсади. Уруғи 60—70% намликда ва 20— 25° да униб чиқади, 4—5 ёшидан бошлаб ҳар йили гуллайди. Ҳаво ҳарорати 20° ва намлиги 70% бўлган шароитларда яхши ривожланади. Ёш баргларининг таркибида 72—80% сув ва 20— қуруқ модда, оқсил, танин (8— ), кофеин (2,1—4,2%), қанд, органик ва аминокислоталар ва минерал моддалар (4,7% гача), В,, РР, В2, С витаминлари, ферментлар (хлорофилл, каротин, ксантофил), эфир мойи бор. Ч.нинг кимёвий таркиби унинг ёшига, турхилига, баргни териш муддатига, новдаларининг ўсиш тезлигига боғлиқ. Ёш баргларда экстрактив моддалар куп.
Ч. уруғи ва қаламчаларидан кўпайтирилади. Баҳорда ва кузда қатор оралари культивация қилинади, тропик минтақаларда ҳар 2—3 ҳафтада юмшатилади, ўғитланади. Ч. ўсимлиги 2—3 ёшлик бўлганда тупларга шакл берилади, ён шохлар кесилади. 6 ёшга етган ўсимликлардан энг ёш новда учидаги 2—3 та барглар — ҳосил қўдда май ойидан окт. ойигача териб олинади. Йиғилган барг 2—3 соат ичида чой фкаларига топширилади ёки салқин жойларда сакланади.
Ч. баргларидан чой саноати корхоналарида қадоқяанган, барглари ўралган қора Ч., кўк Ч., кўк ва қора тахта (прессланган) Ч. маҳсулотлари ишлаб чиқарилади. Баъзи мамлакатларда (Ҳиндистон, Хитой, Япония) сариқ ва қизил Ч. ҳам тайёрланади. Ч. баргининг чиқиндиларидан кофеин, турли витамин препаратлари ва б. доривор моддалар олинади. Ч.нинг уруғидан олинадиган мой косметикада, консерва саноатида ва б.да ишлатилади. Хитой ва Мьянмада янги Ч. барги истеъмол (салат ва ошкўк) қилинади.
Қора олий нав Ч. тайёрлаш учун чой барги 40—50° (сув буғланиб, маҳсулот эластик бўлиши учун)да сўлдирилади, кейин барглар ўралади ва ферментация қилинади. Ферментлар таъсирида таниннинг аччиқ фракциялари оксидланади, натижада ёқимли тахирроқ таъмли танин, хушбўй эфир мойлари ҳосил бўлади. Кўк Ч. тайёрлаш усули худди кора Ч.никидек, фақат барглар сўлдирилишидан олдин (баргларнинг кўк рангини сақлаб қолиш ва ферментларнинг парчаланиши учун) ўткир буғ билан (100°) ишланади.Қора тош Ч. олийнавлиЧ.тайёрлашдан чиққан чиқитлардан (125— 250 г прессланиб) тайёрланади. Кўк тош Ч. кузги асосий йиғим кампанияси тамом бўлгандан кейин қолган дағал барглардан ёки кўкламги дарахтларни буташ пайтида йиғилган барглардан тайёрланади.
Ч.нинг асосий маҳсулоти — барги ва ундан олинадиган қуруқ Ч.дир. Мил. ав. 4-а.да Хитойда Ч. барги учун экила бошлаган. Ч. ичимлиги тўғрисидаги дастлабки маълумотлар мил. ав. 2700-й. ларга оид қўлёзма манбаларида учрайди. 9-а.дан Япония ва Кореяда, 19-а.дан Индонезия, Ҳиндистон, Шри Ланкада экила бошлади. 1885 й.дан Грузияда, 1901 й.дан Россиянинг Краснодар ўлкасида, 1913 й.дан Озарбайжонда Ч. плантациялари ташкил топди.
Россияда Ч. ичимлиги 1638 й.дан киборлар доираларида истеъмол қилина бошлаган. 18-а.га келиб бу ичимлик анча оммавийлашган ва рус самоварларининг пайдо бўлиши шу даврга тўғри келади.
Ўзбекистонда Ч. ичиш қачондан бошлаб урф бўлгани ҳақида аниқ маълумотлар йўқ. Айрим манбаларга кўра, Туркистон шаҳарларида ҳинд савдогарлари Ч. савдоси билан шугулланганлар. Шаҳарлар ва йирик қишлоқлар гузарларида фақат Ч. ичимлиги ва тамадди (нон, қандқурс) билан савдо қиладиган чойхоналар бўлган. 20-а. бошларида хинд савдогарлари Самарқандда Ч. қадоклаш корхонасини ташкил этганлар. 1913 й.да Ўрта Осиёга четдан 720 минг пуд Ч. келтирилган (75%и кўк Ч.), унинг 240 минг пуди Туркистон улкасида, 150 минг пуди Бухоро хонлигида, 40 минг пуди Хива хонлигида сотилган.
1923 й.да Ўрта Осиёда ягона ва четдан келтириладиган хом ашёда ишлайдиган Самарканд чой қадоқлаш фабрикаси ишга туширилди.
90-й.лар бошидан Самарканд, Наманган, Тошкент ш.ларида Буюк Британия, Ҳиндистон, Аргентина, Шри Ланка, Хитой фирмалари («Вета Tea», «Тата», «Импра», «Акбар», «Липтон» ва б.) билан хамкорликда Ч. импорти, қадоқлаш ва сотиш билан шуғулланадиган қўшма корхоналар ташкил топди ёки чет эл фирмаларининг ваколатхоналари очилди. Ўзбекистонда 2002 й.да 4847 т қадоқданган Ч. ишлаб чиқарилди;
Холима Отабоева.
2) махсус ишлов берилган Ч. баргларидан тайёрланадиган ичимлик. Чой дамлашнинг ўзига хос қоидалари бор. Чинни ёки фаянс чойнак яхшилаб ювилади, сунгра иситиш учун қайнаган сув билан 2—3 марта чайилади, кейин қуруқ чой солиб, қайнаб турган сув қуйилади (чойнакнинг 1/2 ҳажмида), чойнакни қалин қилиб сочиқ ёки махсус ёпқич билан ураб 5—7 мин. дамга қўйилади, сўнгра чойнакка тўлгунча қайнаб турган сув қуйилади. Ч. шамаси чойнак тубига чуккандагина чой тайёр ҳисобланади. Ч.ни турли ширинликлар (қанд, мураббо, асал), сут, қаймоқ билан ичиш мумкин.
Ч.нинг организмни тетиклаштирувчи хусусияти унинг таркибидаги кофеин (4%) миқдорига боғлиқ. Ч. кофейни қаҳва кофеинига нисбатан организмга енгил таъсир қилади ва организмда йиғилмайди.
Ўзбекистонда асосан кўк чой (Тошкент ш. ва Тошкент вилоятида кора чой) ишлатилади, организмни тетиклантирувчи хусусияти ва таркибидаги Р витаминининг кўплиги жиҳатидан қора чойдан устун туради. Ч.ни овқат оддидан, овқатдан кейин, ҳазмни енгиллаштирувчи, чанқоқбосар ичимлик сифатида, асосан иссиқ ёки яхна ҳолида ичилади.
Ўзбек халқи урфодатларига кўра, меҳмон оддига нон билан бирга, албатта Ч. ҳам келтирилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.