Çöyan
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 189–190-b. — ziyouz.com
Çöyan — har xil buyumlar (kozon, santexnika qurilmalari, me'morlik bezaklari, panjaralar va b.) quyiş uçun işlatiladigan mört material; temir bilan uglerod qotişmasi. Oddiy (legirlanmagan) Ç. tarkibida 2,0% dan ortiq uglerod va oz miqsorda doimiy qöşilmalar — kremniy, marganets, fosfor va oltingugurt böladi. Tarkibida legirlovçi elementlar — xrom, nikel, molibden, mis, alyuminiy va b., şuningdek, 2% dan ortiq marganets hamda 4% dan ortiq kremniy bölgan Ç. legirlangan (maxsus) Ç. deyiladi.
Ç. kulrang, oq va oraliq turlarga bölinadi. Kulrang Ç.da uglerod erkin holatda — bodroqsimon, plastinkasimon yoki şarsimon grafit tarzida, oq Ç.da uglerodning qammasi yoki juda köp qismi temir karbidi Ğe3S — sement holida, oraliq Ç.da esa uglerodning bir qismi sementit va bir qismi grafit holida böladi.
Kulrang Ç. tarkibidagi grafitning şakliga köra, oddiy kulrang Ç., bolğalanuvçan va juda puxta Ç.larga bölinadi. Oddiy kulrang Ç.da grafit plastinka (yaproq) şaklida, bolğalanuvçan Ç.da — bodroqsimon (pağapağa), juda puxta Ç.da esa şar şaklida böladi. Kuymalar oliş uçun işlatiladigan kulrang Ç. quymakorlik çöyani deb ham ataladi. Ok Ç. qayta işlanuvçi Ç. deyiladi, çunki u, asosan, pölat işlab çiqarişga yaraydi. Oq Ç.ni termik işlab, yumşatiş yöli bilan bolğalanuvçi Ç. hosil qilinadi. Oddiy kulrang Ç. harflar (KÇ) va ikki xonali ikki son bilan belgilanadi. Mas, KÇ 1228 da KÇ (SÇ) harflari («kulrang çöyan», rusça «seriy çugun» sözlarining birinçi harflari) kulrang Ç. ekanligini, 12 soni uning çözilişdagi, 28 soni esa egilişdagi mustahkamlik çegarasini (kg/mm2) bildiradi. Bolğalanuvçan Ç. BÇ (KÇ) harflari va ketmaket keladigan ikki son bilan belgilanadi, mas, BÇ504 da BÇ (KÇ) harflari («bolğalanuvçan çöyan», rusça «kovkiy çugun» sözlarining birinçi harflari) Ç.ning bolğalanuvçanligini, 50 soni çözilişdagi mustahkamlik çegarasini, 4 soni esa nisbiy uzayişini (% qisobida) bildiradi.
Ç.lar temir rudalari va polimetall rudalaridan metallurgiya peçlari (domna peçi, elektr peçlar) da işlab çiqariladi. Peçlarda kulrang va oq Ç.lardan taşqari, ferroqotişmalar deb ataladigan Ç.lar x.am olinadi; bunday Ç.lar tarkibida kremniy va marganets miqdori odatdagi Ç.lardagiga qaraganda ança köp böladi.
Maşinasozlikda Ç.ning quyidagi turlari katta ahamiyatga ega. Alyuminiy Ç. — tarkibida alyuminiy miqdori köp bölgan Ç., u olovbardoş va korroziyabardoş, elektrotexnikada magnitmas material sifatida işlatiladi. Antifri ksion Ç.— yeyilişga çidamli Ç., podşipniklar va b. işqalanuvçi detallar tayyorlaş uçuy işlatiladi. I yeye i qbardoş Ç. — tra kötarilganda mustahkamligi unça pasaymaydi; yukrri trada işlaydigan Ç. armaturalar va b. buyumlar tayyorlaş uçun işlatiladi. Olovbardoş Ç. — yuqori tralarda oksidlanişga yaxşi qarşilik körsatadi; bu xossa unga köproq miqdorda xrom qöşiş yöli bilan hosil qilinadi, 1100°S gaça trada işlaydigan detallar tayyorlaş uçun işlatiladi. Korroziyabardoş Ç. — zararli muhitlar — kislota, işqor va b.ga kimyoviy turğunligi yukrri bölgan legirlangan Ç.lar jumlasiga kiradi.
Magniyli Ç. — tarkibidagi grafit şar şaklida bölgan kulrang (juda puxta) Ç.; suyuq Ç.ga magniy yoki uning qotişmalaridan qöşiş yöli bilan Ç. grafiti şar şakliga keltiriladi, katta yuk (kuç) tuşadigan detallar tayyorlaş uçun işlatiladi. Magnitmas Ç. — asosi austenit bölgan köp legirlangan Ç.; magnit kirituvçanligi juda kiçik böladi; asosan, elektrotexnikada işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧЎЯН — ҳар хил буюмлар (козон, сантехника қурилмалари, меъморлик безаклари, панжаралар ва б.) қуйиш учун ишлатиладиган мўрт материал; темир билан углерод қотишмаси. Оддий (легирланмаган) Ч. таркибида 2,0% дан ортиқ углерод ва оз миқцорда доимий қўшилмалар — кремний, марганец, фосфор ва олтингугурт бўлади. Таркибида легирловчи элементлар — хром, никель, молибден, мис, алюминий ва б., шунингдек, 2% дан ортиқ марганец ҳамда 4% дан ортиқ кремний бўлган Ч. легирланган (махсус) Ч. дейилади.
Ч. кулранг, оқ ва оралиқ турларга бўлинади. Кулранг Ч.да углерод эркин ҳолатда — бодроқсимон, пластинкасимон ёки шарсимон графит тарзида, оқ Ч.да углероднинг қаммаси ёки жуда кўп қисми темир карбиди Ғе3С — цемент ҳолида, оралиқ Ч.да эса углероднинг бир қисми цементит ва бир қисми графит ҳолида бўлади.
Кулранг Ч. таркибидаги графитнинг шаклига кўра, оддий кулранг Ч., болғаланувчан ва жуда пухта Ч.ларга бўлинади. Оддий кулранг Ч.да графит пластинка (япроқ) шаклида, болғаланувчан Ч.да — бодроқсимон (пағапаға), жуда пухта Ч.да эса шар шаклида бўлади. Куймалар олиш учун ишлатиладиган кулранг Ч. қуймакорлик чўяни деб ҳам аталади. Ок Ч. қайта ишланувчи Ч. дейилади, чунки у, асосан, пўлат ишлаб чиқаришга ярайди. Оқ Ч.ни термик ишлаб, юмшатиш йўли билан болғаланувчи Ч. ҳосил қилинади. Оддий кулранг Ч. ҳарфлар (КЧ) ва икки хонали икки сон билан белгиланади. Маc, КЧ 1228 да КЧ (СЧ) ҳарфлари («кулранг чўян», русча «серый чугун» сўзларининг биринчи ҳарфлари) кулранг Ч. эканлигини, 12 сони унинг чўзилишдаги, 28 сони эса эгилишдаги мустаҳкамлик чегарасини (кг/мм2) билдиради. Болғаланувчан Ч. БЧ (КЧ) ҳарфлари ва кетмакет келадиган икки сон билан белгиланади, маc, БЧ504 да БЧ (КЧ) ҳарфлари («болғаланувчан чўян», русча «ковкий чугун» сўзларининг биринчи ҳарфлари) Ч.нинг болғаланувчанлигини, 50 сони чўзилишдаги мустаҳкамлик чегарасини, 4 сони эса нисбий узайишини (% қисобида) билдиради.
Ч.лар темир рудалари ва полиметалл рудаларидан металлургия печлари (домна печи, электр печлар) да ишлаб чиқарилади. Печларда кулранг ва оқ Ч.лардан ташқари, ферроқотишмалар деб аталадиган Ч.лар х.ам олинади; бундай Ч.лар таркибида кремний ва марганец миқдори одатдаги Ч.лардагига қараганда анча кўп бўлади.
Машинасозликда Ч.нинг қуйидаги турлари катта аҳамиятга эга. Алюминий Ч. — таркибида алюминий миқдори кўп бўлган Ч., у оловбардош ва коррозиябардош, электротехникада магнитмас материал сифатида ишлатилади. Антифри кцион Ч.— ейилишга чидамли Ч., подшипниклар ва б. ишқаланувчи деталлар тайёрлаш учуй ишлатилади. И ее и қбардош Ч. — тра кўтарилганда мустаҳкамлиги унча пасаймайди; юкрри трада ишлайдиган Ч. арматуралар ва б. буюмлар тайёрлаш учун ишлатилади. Оловбардош Ч. — юқори траларда оксидланишга яхши қаршилик кўрсатади; бу хосса унга кўпроқ миқдорда хром қўшиш йўли билан ҳосил қилинади, 1100°С гача трада ишлайдиган деталлар тайёрлаш учун ишлатилади. Коррозиябардош Ч. — зарарли муҳитлар — кислота, ишқор ва б.га кимёвий турғунлиги юкрри бўлган легирланган Ч.лар жумласига киради.
Магнийли Ч. — таркибидаги графит шар шаклида бўлган кулранг (жуда пухта) Ч.; суюқ Ч.га магний ёки унинг қотишмаларидан қўшиш йўли билан Ч. графити шар шаклига келтирилади, катта юк (куч) тушадиган деталлар тайёрлаш учун ишлатилади. Магнитмас Ч. — асоси аустенит бўлган кўп легирланган Ч.; магнит киритувчанлиги жуда кичик бўлади; асосан, электротехникада ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.