Çoymomo
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 134–135-b. — ziyouz.com
Çoymomo — özbek folklorida şamol homiysi sifatida tasavvur qilingan mifologik obrazlardan biri. Surunkali esgan şamolni töxtatiş uçun Ç.ga murojaat qiliş bilan boglik turli xil işonçe'tiqodlarni öz içiga olgan marosim Çimkent viloyatida yaşovçi özbeklar tomonidan ötkazib kelingan.
Qadimda odamlar kuçli yel, quyun yoki dovul sifatida namoyon böladigan hamda ekintikinlarni payhon qilib, daraxtlarning mevasini tökib, katta ziyon yetkazadigan şamolni yovuz kuç alomati deb bilişgan. Bevaqt esgan şamolni töxtatiş va hosil nobudgarçiligining oldini oliş maqsadida bu tabiiy hodisaga turli magik amallar bilan ta'sir kursatişga harakat kilişgan. Ana şu mifologik karaşlar asosida şamol homiysi sifatida tasavvur qilingan Ç. obrazi hamda u bilan boğliq şamol tuxtatiş marosimi yuzaga kelgan.
Ç. marosimining qad. kurinişi ayollar tomonidan ötkazilişi hamda ijro etiladigan «Ç.» qöşiğining matnida epiklik va emotsionallik aks etib turişi bilan xarakterlansa, ma'lum özgarişlarga uçragan körinişi şamol tuxtatiş amallarining faqat erkaklar tomonidan bajarilişi va «Çuyçuy momo» qöşiği ijro etilişi bilan farkdanib turadi.
Ç. marosimining utkaziliş tartibi va unda aytiladigan qöşiqlarning bir neça xil tiplari mavjud. Mas, uning bir kurinişida keksa ayollar bilan 5—7 ta buy yetgan qizlar iştirok etea, boşqa bir variantida çodrali kampir bilan 7 yetim qiz qatnaşgan. Marosimning uçinçi lokal variantida esa barça udumlar 3 nafar kampir tomonidan bajarilgan: ulardan biri öqloğini minib olsa, ikkinçisi supurgi uşlab olgan, uçinçi kampir xonadonlardan yigiladigan masalliklarni (un, buğdoy va ş.k.ni) törvaga solib kötarib yurgan. Uç kampir ana şu holatda qişloqsagi har bir uy oldiga borib, «Ç.» qöşiğini aytişgan:
Çoymomo, çoy, çoy, çoy, Çayilib qolsin quv şamol, Bosabosa beringlar, Bosilib qolsin quv şamol! Ugauga beringlar, Ugilib qolsin bu şamol. Çoymomolar ölibdi, Öğli yetim qolibdi, Çoymomoning onasi Amakimga boribdi, Çoymomo, çoy, çoy, Çayilib qolsin quv şamol...
Ad.: Divayev A., Zaklinaniye i priziv vetra, v kn.: Etnografiçeskoye obozreniye, vip. 12, 1910; Sarimsoqov B., Özbek marosim folklori, T., 1986; Taydjanov K., Ismailov X., Osobennosti doislamskix verovaniy u uzbekovkaramurtov, v kn.: Drevniye obryadi, verovaniya i kulti narodov Sredney Azii, M., 1986.
Töra Mirzayev, Mamatsul Jörayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧОЙМОМО — ўзбек фольклорида шамол ҳомийси сифатида тасаввур қилинган мифологик образлардан бири. Сурункали эсган шамолни тўхтатиш учун Ч.га мурожаат қилиш билан боглик турли хил ишончэътиқодларни ўз ичига олган маросим Чимкент вилоятида яшовчи ўзбеклар томонидан ўтказиб келинган.
Қадимда одамлар кучли ел, қуюн ёки довул сифатида намоён бўладиган ҳамда экинтикинларни пайҳон қилиб, дарахтларнинг мевасини тўкиб, катта зиён етказадиган шамолни ёвуз куч аломати деб билишган. Бевақт эсган шамолни тўхтатиш ва ҳосил нобудгарчилигининг олдини олиш мақсадида бу табиий ҳодисага турли магик амаллар билан таъсир курсатишга ҳаракат килишган. Ана шу мифологик карашлар асосида шамол ҳомийси сифатида тасаввур қилинган Ч. образи ҳамда у билан боғлиқ шамол тухтатиш маросими юзага келган.
Ч. маросимининг қад. куриниши аёллар томонидан ўтказилиши ҳамда ижро этиладиган «Ч.» қўшиғининг матнида эпиклик ва эмоционаллик акс этиб туриши билан характерланса, маълум ўзгаришларга учраган кўриниши шамол тухтатиш амалларининг фақат эркаклар томонидан бажарилиши ва «Чуйчуй момо» қўшиғи ижро этилиши билан фаркданиб туради.
Ч. маросимининг утказилиш тартиби ва унда айтиладиган қўшиқларнинг бир неча хил типлари мавжуд. Маc, унинг бир куринишида кекса аёллар билан 5—7 та буй етган қизлар иштирок этеа, бошқа бир вариантида чодрали кампир билан 7 етим қиз қатнашган. Маросимнинг учинчи локал вариантида эса барча удумлар 3 нафар кампир томонидан бажарилган: улардан бири ўқлоғини миниб олса, иккинчиси супурги ушлаб олган, учинчи кампир хонадонлардан йигиладиган масалликларни (ун, буғдой ва ш.к.ни) тўрвага солиб кўтариб юрган. Уч кампир ана шу ҳолатда қишлоқцаги ҳар бир уй олдига бориб, «Ч.» қўшиғини айтишган:
Чоймомо, чой, чой, чой, Чайилиб қолсин қув шамол, Босабоса беринглар, Босилиб қолсин қув шамол! Угауга беринглар, Угилиб қолсин бу шамол. Чоймомолар ўлибди, Ўғли етим қолибди, Чоймомонинг онаси Амакимга борибди, Чоймомо, чой, чой, Чайилиб қолсин қув шамол...
Ад.: Диваев А., Заклинание и призыв ветра, в кн.: Этнографическое обозрение, вып. 12, 1910; Саримсоқов Б., Ўзбек маросим фольклори, Т., 1986; Тайджанов К., Исмаилов X., Особенности доисламских верований у узбековкарамуртов, в кн.: Древние обряды, верования и культы народов Средней Азии, М., 1986.
Тўра Мирзаев, Маматцул Жўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.