Çu
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 155–156-b. — ziyouz.com
Çu — Qirğiziston va Qozoğiston Respublikalari hududidagi daryo. Uz. 1067 km, havzasining mayd. 62,5 ming km2. Markaziy Tyaniiandan boşlangan Krraxöjir (quyi oqimida Juvonariq) va Qöçqor daryolarining qöşilişidan hosil bölib Sirdaryoga 110 km yetmasdan qumlar orasida tugaydi. Ç. boş qismida çuqur vodiyda tez oqadi. Kungay Olatovi bilan Qirğiziston toğ tizmalarini kesib ötib tor Bööm darasini hosil qiladi. Bööm darasidan ötgaç, Çu vodiysiga çiqadi va Betpakdala hamda Möyinqum çöllari orasida sekin oqadi. Ç.ning toğli qismida Örtatöqay suv ombori qurilgan. Toşqin paytida Kutemaldi tarmoqçasi orqali suvining bir qismi Issiqkölga quyiladi. Ç. Bööm darasidan keyin öngdan Katta Kebin, Kiçik Kebin, Irğayli, Kökpatos; çapdan Alameddin, Oqsuv, Qorabolta, Qurağati irmoqlari qöşiladi. Asosan, qor suvlaridan, qisman muzliklardan töyinadi. Bahorda sersuv. Örtaça köp yillik suv sarfi toğdan çiqaverişda 52,9 m3/sek. Ç. toğli qismida muzlamaydi, tekislik qismida 3—3,5 oy muzlaydi. Daryodan Katta Çu, Şörtepa, Otboşi, Çömiş, Georgiyevka kanallari çiqarilgan; Otboşi, Alameddin GESlari kurilgan. Ç. sohilida Töqmoq, Çu ş.lari joylaşgan. Daryo vodiysi böylab Taroz — Bişkek — Baliqçi t.y. ötgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧУ — Қирғизистон ва Қозоғистон Республикалари ҳудудидаги дарё. Уз. 1067 км, ҳавзасининг майд. 62,5 минг км2. Марказий Тяныиандан бошланган Кррахўжир (қуйи оқимида Жувонариқ) ва Қўчқор дарёларининг қўшилишидан ҳосил бўлиб Сирдарёга 110 км етмасдан қумлар орасида тугайди. Ч. бош қисмида чуқур водийда тез оқади. Кунгай Олатови билан Қирғизистон тоғ тизмаларини кесиб ўтиб тор Бўўм дарасини ҳосил қилади. Бўўм дарасидан ўтгач, Чу водийсига чиқади ва Бетпакдала ҳамда Мўйинқум чўллари орасида секин оқади. Ч.нинг тоғли қисмида Ўртатўқай сув омбори қурилган. Тошқин пайтида Кутемалди тармоқчаси орқали сувининг бир қисми Иссиқкўлга қуйилади. Ч. Бўўм дарасидан кейин ўнгдан Катта Кебин, Кичик Кебин, Ирғайли, Кўкпатос; чапдан Аламеддин, Оқсув, Қораболта, Қурағати ирмоқлари қўшилади. Асосан, қор сувларидан, қисман музликлардан тўйинади. Баҳорда серсув. Ўртача кўп йиллик сув сарфи тоғдан чиқаверишда 52,9 м3/сек. Ч. тоғли қисмида музламайди, текислик қисмида 3—3,5 ой музлайди. Дарёдан Катта Чу, Шўртепа, Отбоши, Чўмиш, Георгиевка каналлари чиқарилган; Отбоши, Аламеддин ГЭСлари курилган. Ч. соҳилида Тўқмоқ, Чу ш.лари жойлашган. Дарё водийси бўйлаб Тароз — Бишкек — Балиқчи т.й. ўтган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.