Çu viloyati
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 156–157-b. — ziyouz.com
Çu viloyati - Qirğiziston Respublikasi tarkibidagi viloyat, respublika şim.da. Mayd. 18,8 ming km2. Aholisi 747,9 ming kişi (1995), asosan, qirğizlar va ruslar, şuningdek, özbek, ukrain, nemis, tatar, dungan, uyğur va b. millat vakillari ham yaşaydi. Tarkibida 11 tuman, 5 şahar va 7 şaharça bor. Qirğiziston poytaxti (Bişkek) ham viloyat xududida joylaşgan. Undan taşqari, Töqmoq, Qorabolta, Kant, Şopokov ş.lari mavjud. Markazi — Qorabolta ş. Viloyatning relyefi toğli. Bal. 5000—5500 m. Ç.v. hududiga Çu va toğ oraliğidagi Katta Kebin vodiylari, şuningdek, ularni örab turgan Kirğiz, Ili, Kungay Olatovlarining yon bağirlari kiradi. Vodiyning ğarbiy va örta qismlari deyarli tekislik. Qirğiz Olatovining etaklariga yaqin tomoni hamda Qirğiz, Ili Olatovlari egallagan şarqiy qismi biroz qiya. Vodiyning şarqida Çu daryosining öng sohilida Kebin vodiysi joylaşgan. Vodiydan jan.da daralar bilan bölingan örtaça balandlikdagi toğ tarmoği bor. 3500 m dan yuqorida köp yillik muzlik, qoyalar, muzli mintaqalar boşlanadi. Qirğiz Olatovidagi dovonlarning hammasi 3000 m dan baland. Toğning eng baland joyi Olaarça va Alameddin daryolarining boşlanişida joylaşgan. Ayrim toğ çöqqilari 4500 m balandlikda. Şarkda Ili va Kungay Olatovlarining oraliğida Katta Kebin vodiysi, vodiy içkarisida Kökoyroq yaylovi joylaşgan.
Foydali qazilmalardan polimetall rudalari, rangli metallar, nometallardan oş tuzi, gips, marmar, siyenit, granit, mergel, ' şağal, slanets va b. bor. Gaz, neft resurslari örganilgan. Iklimi keskin kontinental, yozi issiq, ayrim yillari qişda qattiq sovuq böladi. Bahori qisqa, mart oxiridan havo isiy boşlaydi. Iyulning örtaça trasi 22°— 25°. Eng yuqori tra 44°. Yanv.ning örtaça trasi —7°. Eng past tra —40°. Qor 75—90 kungaça erimay turişi mumkin. Yiliga vodiyda 270—400 mm, toğ yon bağirlarida 500—600 mm yoğin tuşadi. Vegetatsiya davri 220—230 kun. Daryolari Çu daryosi havzasiga mansub. Eng katta daryosi — Çu. Uning öng irmoklari — Katta va Kiçik Kebin daryolari, çap irmoklari — Jeraliq, Toldibuloq, Şamiş, Burana va b. Issiq va mineral buloqlar bor. Sun'iy köl köp. Şarqiy, Fapbiy, Jan. Katta Çu suğoriş kanallari va Örtatöqay suv ombori qurilgan. Çu, Kebin vodiylarining tekislik qismida böz tuproq, ayrim joylarda nam va şör tuproq; oç tusli qönğir tuproklar ham uçraydi. Tog etaklarida oç tusli va qora qönğir tuproklar tarqalgan. Tabiiy ösimliklardan şuvoqefemerli çala çöl ösimliklari, şuvoqğalladoşlar, çalov şuvoqli ötlar, qamiş va butasimonlar uçraydi. Tog etaklari, asosan, çalov va qoraqiyoq ösimliklarga boy. Tog yon bağirlarida ötloklar, baland qismida butazor va örmonlar mavjud. Qirğiz Olatovidagi daralarda, Katta Kebin vodiysida qarağay, qayin, arça, çetan daraxti va b. usadi. 3600 m dan yuqorida glyatsialnival mintaqa joylaşgan. Yovvoyi hayvonlardan toğ takasi, kiyik, arxar, silovsin, tulki, böri, qunduz, suğur va b., suvlarda har xil baliklar, goz, ördak, ondatralar bor. Olaarça daryosi darasida milliy boğ taşkil etilgan. Töqmoqda qirğovullarni köpaytirib tarqatiş xöjaligi, Oqsuv davlat kompleks qöriqxonasi, Jarli Qayindi, Kebin davlat zoologiya qöriqxonlari mavjud.
Viloyatda rangli metallurgiya, yoğoçsozlik va mebelsozlik, maşinasozlik, quriliş materiallari, yengil, oziq-ovqat sanoatlari bor. «Goldstar» radiozavodi, «Torgmaş», ta'mirlaşmexanika, Çu metall buyumlari i.ç., Qayindi kabel zdlari, «Qirğizmebel» i.ç. birlaşmasi, Töqmoq ipyigiruv fkasi, Qirğiz kamvolmovut kti, yirik panelli uysozlik zdi, kigiz, möyna fkalari, oziq-ovqat sanoati (konserva, yoğpişloq, şakarqand, araqlikyor, tamaki, pivo zdlari, göşt, un va b.) korxonalari işlab turibdi. Ç.v.da dehqonçilik va çorvaçilik rivojlangan. Dehqonçilikning asosini ğallaçilik taşkil etadi. Qand lavlagi, mavrak, yalpiz, sabzavot, kartoşka, poliz, ozuqa ekinlari ekiladi. Mevaçilik, tokçilik taraqqiy etgan. Qoramol, çöçqa, parranda, şuningdek, yilqi, quyon, tulki, nutriya boqiladi. Viloyat hududidan Lugovaya — Bişkek — Kebin — Baliqçi t.y. ötgan (Ç.v. dagi uz. 186 km). Vodiydan Talas, Öş, Toşkent, Olmaota, Baliqçi, Noringa magistral avtomobil yöllari ketgan. Bişkek ş. yaqinidagi «Manas» aeroporti vodiyni Olmaota, Ostona, Toşkent, Moskva, Istanbul, Dehli, Qoraköl, Öş, Norin, Jalolobod va b. şaharlar bilan boğlaydi. 300 ga yaqin umumiy ta'lim maktabi, oliy öquv yurtlari, muzey, teatr, madaniyat saroylari bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧУ ВИЛОЯТИ - Қирғизистон Республикаси таркибидаги вилоят, республика шим.да. Майд. 18,8 минг км2. Аҳолиси 747,9 минг киши (1995), асосан, қирғизлар ва руслар, шунингдек, ўзбек, украин, немис, татар, дунган, уйғур ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Таркибида 11 туман, 5 шаҳар ва 7 шаҳарча бор. Қирғизистон пойтахти (Бишкек) ҳам вилоят худудида жойлашган. Ундан ташқари, Тўқмоқ, Қораболта, Кант, Шопоков ш.лари мавжуд. Маркази — Қораболта ш. Вилоятнинг рельефи тоғли. Бал. 5000—5500 м. Ч.в. ҳудудига Чу ва тоғ оралиғидаги Катта Кебин водийлари, шунингдек, уларни ўраб турган Кирғиз, Или, Кунгай Олатовларининг ён бағирлари киради. Водийнинг ғарбий ва ўрта қисмлари деярли текислик. Қирғиз Олатовининг этакларига яқин томони ҳамда Қирғиз, Или Олатовлари эгаллаган шарқий қисми бироз қия. Водийнинг шарқида Чу дарёсининг ўнг соҳилида Кебин водийси жойлашган. Водийдан жан.да даралар билан бўлинган ўртача баландликдаги тоғ тармоғи бор. 3500 м дан юқорида кўп йиллик музлик, қоялар, музли минтақалар бошланади. Қирғиз Олатовидаги довонларнинг ҳаммаси 3000 м дан баланд. Тоғнинг энг баланд жойи Олаарча ва Аламеддин дарёларининг бошланишида жойлашган. Айрим тоғ чўққилари 4500 м баландликда. Шаркда Или ва Кунгай Олатовларининг оралиғида Катта Кебин водийси, водий ичкарисида Кўкойроқ яйлови жойлашган.
Фойдали қазилмалардан полиметалл рудалари, рангли металлар, нометаллардан ош тузи, гипс, мармар, сиенит, гранит, мергель, ‘ шағал, сланец ва б. бор. Газ, нефть ресурслари ўрганилган. Иклими кескин континентал, ёзи иссиқ, айрим йиллари қишда қаттиқ совуқ бўлади. Баҳори қисқа, март охиридан ҳаво исий бошлайди. Июлнинг ўртача траси 22°— 25°. Энг юқори тра 44°. Янв.нинг ўртача траси —7°. Энг паст тра —40°. Қор 75—90 кунгача эримай туриши мумкин. Йилига водийда 270—400 мм, тоғ ён бағирларида 500—600 мм ёғин тушади. Вегетация даври 220—230 кун. Дарёлари Чу дарёси ҳавзасига мансуб. Энг катта дарёси — Чу. Унинг ўнг ирмоклари — Катта ва Кичик Кебин дарёлари, чап ирмоклари — Жералиқ, Толдибулоқ, Шамиш, Бурана ва б. Иссиқ ва минерал булоқлар бор. Сунъий кўл кўп. Шарқий, Fapбий, Жан. Катта Чу суғориш каналлари ва Ўртатўқай сув омбори қурилган. Чу, Кебин водийларининг текислик қисмида бўз тупроқ, айрим жойларда нам ва шўр тупроқ; оч тусли қўнғир тупроклар ҳам учрайди. Тог этакларида оч тусли ва қора қўнғир тупроклар тарқалган. Табиий ўсимликлардан шувоқэфемерли чала чўл ўсимликлари, шувоқғалладошлар, чалов шувоқли ўтлар, қамиш ва бутасимонлар учрайди. Тог этаклари, асосан, чалов ва қорақиёқ ўсимликларга бой. Тог ён бағирларида ўтлоклар, баланд қисмида бутазор ва ўрмонлар мавжуд. Қирғиз Олатовидаги дараларда, Катта Кебин водийсида қарағай, қайин, арча, четан дарахти ва б. усади. 3600 м дан юқорида гляциалнивал минтақа жойлашган. Ёввойи ҳайвонлардан тоғ такаси, кийик, архар, силовсин, тулки, бўри, қундуз, суғур ва б., сувларда ҳар хил баликлар, гоз, ўрдак, ондатралар бор. Олаарча дарёси дарасида миллий боғ ташкил этилган. Тўқмоқда қирғовулларни кўпайтириб тарқатиш хўжалиги, Оқсув давлат комплекс қўриқхонаси, Жарли Қайинди, Кебин давлат зоология қўриқхонлари мавжуд.
Вилоятда рангли металлургия, ёғочсозлик ва мебелсозлик, машинасозлик, қурилиш материаллари, енгил, озиқ-овқат саноатлари бор. «Голдстар» радиозаводи, «Торгмаш», таъмирлашмеханика, Чу металл буюмлари и.ч., Қайинди кабель здлари, «Қирғизмебель» и.ч. бирлашмаси, Тўқмоқ ипйигирув фкаси, Қирғиз камволмовут кти, йирик панелли уйсозлик зди, кигиз, мўйна фкалари, озиқ-овқат саноати (консерва, ёғпишлоқ, шакарқанд, арақликёр, тамаки, пиво здлари, гўшт, ун ва б.) корхоналари ишлаб турибди. Ч.в.да деҳқончилик ва чорвачилик ривожланган. Деҳқончиликнинг асосини ғаллачилик ташкил этади. Қанд лавлаги, маврак, ялпиз, сабзавот, картошка, полиз, озуқа экинлари экилади. Мевачилик, токчилик тараққий этган. Қорамол, чўчқа, парранда, шунингдек, йилқи, қуён, тулки, нутрия боқилади. Вилоят ҳудудидан Луговая — Бишкек — Кебин — Балиқчи т.й. ўтган (Ч.в. даги уз. 186 км). Водийдан Талас, Ўш, Тошкент, Олмаота, Балиқчи, Норинга магистрал автомобиль йўллари кетган. Бишкек ш. яқинидаги «Манас» аэропорти водийни Олмаота, Остона, Тошкент, Москва, Истанбул, Деҳли, Қоракўл, Ўш, Норин, Жалолобод ва б. шаҳарлар билан боғлайди. 300 га яқин умумий таълим мактаби, олий ўқув юртлари, музей, театр, маданият саройлари бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.