Çukotka dengizi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 162-b. — ziyouz.com
Çukotka dengizi - Şim. Muz okeanining çekka dengizi; Osiyo bilan Şim. Amerika qirğoqlari yaqinida. Şarqda Bofort dengizi, jan. da Bering böğozi orqali Şarqiy Sibir dengizi bilan tutaşib turadi. Mayd. 595 ming km2. Örtaça suv hajmi 51 ming km3. Köp qismining çuq. 25—50 m dan 200 m gaça. Eng katta qöltikdari: Kolyuçi (Osiyo) va Kotsebu (Şim. Amerika). Yirik orollari: Vrangel, Gerald, Kolyuçi, Puffin. Iqlimi Arktikaga xos. Qişda şim.şarkiy şamollar esib, havo trasi —20°, —30° ga, ayrim vaktlarda esa —42°, —49° gaça pasayadi. Yezda köproq şim. şamollar esib, iyulning örtaça trasi dengiz ustida 7°, 13°, qirğoğida 26° gaça kötariladi. Qişda suvning trasi —1,7°, —1,8°, şörligi 32,5—33,5%o, qirğoq yaqinida 24%s dan 27%s gaça. Yezda suv yuzasida (oçiq dengizda) şörligi 28— 32%», trasi 3°dan 7° gaça kötariladi. Ç.d.ga Bering böğozi orqali Bering dengizidan iliq oqim (suv), aksinça, şim. şarqsan Şarqiy Sibir dengizidan sovuq oqim kirib keladi. Qişda Ç.d. muz bilan qoplanadi. Dengizda suv qalkişi yarim sutkalik (0,9 m gaça). Sovuq suv şaroitiga moslaşgan ötlar, ayniqsa, dengiz karami köp usadi. Hayvonlardan morj, tyulen, nerpa, muzlarda oq ayiq, baliqlardan xarius, navaga, golets, qutb treskasi bor. Yezda dengiz sohillarida ördak, ğoz, gaga, çağalay kabi quşlar yaşaydi. Ç.d. dan Şim. dengiz yöli ötadi, eng katta porti — Uelen (Çukotka ya.o. da). Dengiz sohillarida bir neça kiçik portlar, qutb styalari joylaşgan. Aholisi baliq va dengiz hayvonlarini ovlaş, buğuçilik, morj suyagidan badiiy buyumlar yasaş bilan şuğullanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧУКОТКА ДЕНГИЗИ - Шим. Муз океанининг чекка денгизи; Осиё билан Шим. Америка қирғоқлари яқинида. Шарқда Бофорт денгизи, жан. да Беринг бўғози орқали Шарқий Сибирь денгизи билан туташиб туради. Майд. 595 минг км2. Ўртача сув ҳажми 51 минг км3. Кўп қисмининг чуқ. 25—50 м дан 200 м гача. Энг катта қўлтикдари: Колючи (Осиё) ва Коцебу (Шим. Америка). Йирик ороллари: Врангель, Геральд, Колючи, Пуффин. Иқлими Арктикага хос. Қишда шим.шаркий шамоллар эсиб, ҳаво траси —20°, —30° га, айрим вактларда эса —42°, —49° гача пасаяди. Езда кўпроқ шим. шамоллар эсиб, июлнинг ўртача траси денгиз устида 7°, 13°, қирғоғида 26° гача кўтарилади. Қишда сувнинг траси —1,7°, —1,8°, шўрлиги 32,5—33,5%о, қирғоқ яқинида 24%с дан 27%с гача. Езда сув юзасида (очиқ денгизда) шўрлиги 28— 32%», траси 3°дан 7° гача кўтарилади. Ч.д.га Беринг бўғози орқали Беринг денгизидан илиқ оқим (сув), аксинча, шим. шарқцан Шарқий Сибирь денгизидан совуқ оқим кириб келади. Қишда Ч.д. муз билан қопланади. Денгизда сув қалкиши ярим суткалик (0,9 м гача). Совуқ сув шароитига мослашган ўтлар, айниқса, денгиз карами кўп усади. Ҳайвонлардан морж, тюлень, нерпа, музларда оқ айиқ, балиқлардан хариус, навага, голец, қутб трескаси бор. Езда денгиз соҳилларида ўрдак, ғоз, гага, чағалай каби қушлар яшайди. Ч.д. дан Шим. денгиз йўли ўтади, энг катта порти — Уэлен (Чукотка я.о. да). Денгиз соҳилларида бир неча кичик портлар, қутб стялари жойлашган. Аҳолиси балиқ ва денгиз ҳайвонларини овлаш, буғучилик, морж суягидан бадиий буюмлар ясаш билан шуғулланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.