Çukotka muxtor okrugi

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 162–163-b. — ziyouz.com

Çukotka muxtor okrugi - RF dagi muxtor okrug. 1930. y. 10 dek. da taşkil etilgan. RF ning çekka gaim. şarqida. Çukotka ya.o. va materikning bir qismi hamda orollar (Vrangel, Ayon, Arakamçeçen, Ratmanov va b.)da joylaşgan. Şarqiy Sibir, Çukotka va Bering dengizlari bilan çegaradoş. Okrugning köpgina qismi Şim. Kugbiy doiradan şim.da. Mayd. 737,7 ming km2. Aholisi 73,8 ming kişi (2002), asosan, ruslar (66%), şuningdek, ukrain; şim. xalklaridan: çukça, even, eskimos, çuvan, yukagir va b. yaşaydi. Şahar aholisi 69,3%. 8 ma'muriy tumanga bölingan, 3 şahar, 15 şaharça bor. Markazi — Anadir ş. Boşqa şaharlari — Bilibino, Pevek. Ç.m.o. hududida paleolit davridan odamlar yaşab kelgan. 17-a.da Çukotkani Rossiya egallagan. 19-a.ning 20-y.laridan amerika sanoatçi va savdogarlari kela boşlagan.

Şarqiy Sibir va Çukotka dengizlarining qirğoqlari kam öyilgan, yirik qöltiği — Çauna qöltikçasi. Bering dengizida çuqur fordlar va yirik qöltikdar bor. Okrug hududini örab turgan dengizlar yilning köp qismida muz bilan qoplanib yotadi. Okrugning markaziy qismda Anadir yassitoğligi, jan. şarqida Anadir payettekisligi, şim. şarkda Çukotka togligi (eng baland joyi 1843 m) bor. Foydali qazilmalardan qalay, simob ruda konlari, toşkömir, qönğir kumir, gaz va b. topilgan.

Iklimi qattiq sovuq. Içki rlarda keskin kontinental. Qişi 10 oygaça davom etadi. Yanv.ning örtaça trasi Bering dengizi sohillarida —15°, —21°, içki qismlarida —27°, —39°. Eng past tra —38°, —55°. Kişda kuçli şamollar esadi. Yozi qisqa, salqin va seryoğin. Iyulning örtaça trasi 5—10°, Anadir payettekisligida 13°— 14°. Yiliga 200—500 mm yoğin tuşadi. Vegetatsiya davri okrugning jan. qismida 80—100 kun. Keng maydonlar köp yillik muzlok, yerlardan iborat. Daryolari Şim. Muz okeani va Tinç okean havzalariga mansub. Eng yiriklari: Anadir, Velikaya, Amguema, Omolon, Kagga va Kiçik Anyuy. Köl köp. Okrug urmonli tundra, tundra va arktika çöllari zonasida joylaşgan. Tuproqlari, asosan, toğtundra tuproqlari, pasttekisliklarda gleyli, gleylibotqoq va torfgleyli tuproqlar mavjud. Tundra ösimliklari usadi. Toğlarning yuqori yon bağrilarida va Vrangel o.da arktika muz sahrolari bor. Anadir va b. yirik daryolar havzasida töptöp örmonlar (tiloğoç, terak, koreys toli, qayin, qandağoç va b.) uçraydi. Ç.m.o.da qutb tulkisi, böri, rosomaxa, burunduq, olmaxon, lemming, oq quyon, qönğir va oq ayiqlar; quşlardan oq va tundra kuri, ördak, ğoz, oqquş va b. yaşaydi. Sohilda «quşlar bozori»da kayra, gaga, çağalaylar bor. Dengizlarda baliq (keta, gorbuşa, golets) va dengiz hayvonlari (morj, nerpa va b.) köp. Daryo va köllarda çir, nelma, xarius mavjud. Vrangel oroli qöriqxonasi bor.

Okrug iqtisodiyotida kon sanoati yetakçi örinda. Oltin, qalay, volfram, simob, kömir qazib olinadi. Issiqlik elektr markazlari bor. Baliq, quriliş materiallari sanoatlari rivojlangan. Baliq, möynali va dengiz hayvonlari ovlanadi. Q.x.da yetakçi tarmoq — buguçilik. Sut çorvaçiligi, çöçqaçilik, parrandaçilik, şuningdek, darrandaçilik (oq tulki, kumuş rangqora tulki kupaytiriladi) salmoqli örin egallaydi. Issiqxona xöjaligi rivojlangan. Kartoşka, sabzavot yetiştiriladi.

Asosiy transport turlari — dengiz va havo transportlari. Portlari: Pevek, Provideniya, Anadir, Egvekinot, Bering. Kema katnaydigan daryolari: Anadir, Velikaya, Katta va Kiçik Anyuy. Qattiq qoplamali yöllar uz. 1279 km. (2002). Ç.m.o.da umumiy ta'lim maktablari, örta maxsus bilim yurtlari, kutubxona, ölkaşunoslik muzeyi, sanatoriykurort muassasasi va b. bor.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧУКОТКА МУХТОР ОКРУГИ - РФ даги мухтор округ. 1930. й. 10 дек. да ташкил этилган. РФ нинг чекка гаим. шарқида. Чукотка я.о. ва материкнинг бир қисми ҳамда ороллар (Врангель, Айон, Аракамчечен, Ратманов ва б.)да жойлашган. Шарқий Сибирь, Чукотка ва Беринг денгизлари билан чегарадош. Округнинг кўпгина қисми Шим. Кугбий доирадан шим.да. Майд. 737,7 минг км2. Аҳолиси 73,8 минг киши (2002), асосан, руслар (66%), шунингдек, украин; шим. халкларидан: чукча, эвен, эскимос, чуван, юкагир ва б. яшайди. Шаҳар аҳолиси 69,3%. 8 маъмурий туманга бўлинган, 3 шаҳар, 15 шаҳарча бор. Маркази — Анадирь ш. Бошқа шаҳарлари — Билибино, Певек. Ч.м.о. ҳудудида палеолит давридан одамлар яшаб келган. 17-а.да Чукоткани Россия эгаллаган. 19-а.нинг 20-й.ларидан америка саноатчи ва савдогарлари кела бошлаган.

Шарқий Сибирь ва Чукотка денгизларининг қирғоқлари кам ўйилган, йирик қўлтиғи — Чауна қўлтикчаси. Беринг денгизида чуқур фьордлар ва йирик қўлтикдар бор. Округ ҳудудини ўраб турган денгизлар йилнинг кўп қисмида муз билан қопланиб ётади. Округнинг марказий қисмда Анадирь ясситоғлиги, жан. шарқида Анадирь паеттекислиги, шим. шаркда Чукотка тоглиги (энг баланд жойи 1843 м) бор. Фойдали қазилмалардан қалай, симоб руда конлари, тошкўмир, қўнғир кумир, газ ва б. топилган.

Иклими қаттиқ совуқ. Ички рларда кескин континентал. Қиши 10 ойгача давом этади. Янв.нинг ўртача траси Беринг денгизи соҳилларида —15°, —21°, ички қисмларида —27°, —39°. Энг паст тра —38°, —55°. Кишда кучли шамоллар эсади. Ёзи қисқа, салқин ва серёғин. Июлнинг ўртача траси 5—10°, Анадирь паеттекислигида 13°— 14°. Йилига 200—500 мм ёғин тушади. Вегетация даври округнинг жан. қисмида 80—100 кун. Кенг майдонлар кўп йиллик музлок, ерлардан иборат. Дарёлари Шим. Муз океани ва Тинч океан ҳавзаларига мансуб. Энг йириклари: Анадирь, Великая, Амгуэма, Омолон, Кагга ва Кичик Анюй. Кўл кўп. Округ урмонли тундра, тундра ва арктика чўллари зонасида жойлашган. Тупроқлари, асосан, тоғтундра тупроқлари, пасттекисликларда глейли, глейлиботқоқ ва торфглейли тупроқлар мавжуд. Тундра ўсимликлари усади. Тоғларнинг юқори ён бағриларида ва Врангель о.да арктика муз саҳролари бор. Анадирь ва б. йирик дарёлар ҳавзасида тўптўп ўрмонлар (тилоғоч, терак, корейс толи, қайин, қандағоч ва б.) учрайди. Ч.м.о.да қутб тулкиси, бўри, росомаха, бурундуқ, олмахон, лемминг, оқ қуён, қўнғир ва оқ айиқлар; қушлардан оқ ва тундра кури, ўрдак, ғоз, оққуш ва б. яшайди. Соҳилда «қушлар бозори»да кайра, гага, чағалайлар бор. Денгизларда балиқ (кета, горбуша, голец) ва денгиз ҳайвонлари (морж, нерпа ва б.) кўп. Дарё ва кўлларда чир, нельма, хариус мавжуд. Врангель ороли қўриқхонаси бор.

Округ иқтисодиётида кон саноати етакчи ўринда. Олтин, қалай, вольфрам, симоб, кўмир қазиб олинади. Иссиқлик электр марказлари бор. Балиқ, қурилиш материаллари саноатлари ривожланган. Балиқ, мўйнали ва денгиз ҳайвонлари овланади. Қ.х.да етакчи тармоқ — бугучилик. Сут чорвачилиги, чўчқачилик, паррандачилик, шунингдек, даррандачилик (оқ тулки, кумуш рангқора тулки купайтирилади) салмоқли ўрин эгаллайди. Иссиқхона хўжалиги ривожланган. Картошка, сабзавот етиштирилади.

Асосий транспорт турлари — денгиз ва ҳаво транспортлари. Портлари: Певек, Провидения, Анадирь, Эгвекинот, Беринг. Кема катнайдиган дарёлари: Анадирь, Великая, Катта ва Кичик Анюй. Қаттиқ қопламали йўллар уз. 1279 км. (2002). Ч.м.о.да умумий таълим мактаблари, ўрта махсус билим юртлари, кутубхона, ўлкашунослик музейи, санаторийкурорт муассасаси ва б. бор.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.