Çumçuqsimonlar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 167-b. — ziyouz.com
Çumçuqsimonlar Ç U M Ç U Q S I M O N L A R (Passeriformes) — quşlar turkumi. 63 oilasi, 5100 ga yaqin turi ma'lum. Özbekistonda 209 turi uçraydi. Ç. tanasining uz. 9,5 dan (korolyok—çittakning bir turi) — 65 sm gaça (quzğun). Oğirligi 3—4 g dan 1,1—1,6 kg gaça. Yer yuzida keng tarqalgan. 4 kenja turkum: şoxtumşuqli Ç., qiçqiruvçi Ç., sayroqi Ç. va yarim sayroqi Ç.ga bölinadi. Şoxtumşuqli Ç. (14 tur) Afrika va Jan.Şarqiy Osiyoda tarqalgan. Qiçqiruvçi Ç. (1100 tur) Jan. Amerika va Şarqiy yarim şarning tropik qismida tarqalgan. Sayroqi Ç. (qariyb 4000 tur) yer yuzining hamma joyida yaşaydi. Yarim sayroki Ç. (4 tur) Avstraliyada uçraydi. Köpçilik Ç. daraxt va butasimon ösimliklarda, ayrimlari havoda, ba'zilari yerda yaşaydi. Ötroq, köçib yurib va mavsumiy hayot keçiruvçi Ç. bor. Tropik va subtropik mamlakatlarda yidda ikki marta 4—6 (ba'zilari 16) ta, Avstraliyada yaşovçi ayrim turlari 1 ta tuxum qöyadi. Köpçilik turlar 11—14 kun, ba'zilari 19—20 kun, ayrimlari 45 kun tuxum bosadi. Köpçiligi jiş jöja oçadi (q. Jiş jöja oçuvçi quşlar); bolasi bir yoşda voyaga yetadi. Nari va modasi kattaligi, rangi, sayroqiligi (nari sayraydi) bilan birbiridan farq kiladi. Ç.ning haşarotxörlari va ösimlikxörlari mavjud. Ba'zi turlari zararkunanda haşarotlar bilan oziqlanib, q.x.ga katta foyda keltiradi. Noyob turlari Tabiat va tabiiy resurslarni muhofaza qiliş xalqaro ittifoqi Qizil kitobi röyxatiga kiritilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
Ч У М Ч У Қ С И М О Н Л А Р (Passeriformes) — қушлар туркуми. 63 оиласи, 5100 га яқин тури маълум. Ўзбекистонда 209 тури учрайди. Ч. танасининг уз. 9,5 дан (королёк—читтакнинг бир тури) — 65 см гача (қузғун). Оғирлиги 3—4 г дан 1,1—1,6 кг гача. Ер юзида кенг тарқалган. 4 кенжа туркум: шохтумшуқли Ч., қичқирувчи Ч., сайроқи Ч. ва ярим сайроқи Ч.га бўлинади. Шохтумшуқли Ч. (14 тур) Африка ва Жан.Шарқий Осиёда тарқалган. Қичқирувчи Ч. (1100 тур) Жан. Америка ва Шарқий ярим шарнинг тропик қисмида тарқалган. Сайроқи Ч. (қарийб 4000 тур) ер юзининг ҳамма жойида яшайди. Ярим сайроки Ч. (4 тур) Австралияда учрайди. Кўпчилик Ч. дарахт ва бутасимон ўсимликларда, айримлари ҳавода, баъзилари ерда яшайди. Ўтроқ, кўчиб юриб ва мавсумий ҳаёт кечирувчи Ч. бор. Тропик ва субтропик мамлакатларда йидда икки марта 4—6 (баъзилари 16) та, Австралияда яшовчи айрим турлари 1 та тухум қўяди. Кўпчилик турлар 11—14 кун, баъзилари 19—20 кун, айримлари 45 кун тухум босади. Кўпчилиги жиш жўжа очади (қ. Жиш жўжа очувчи қушлар); боласи бир ёшда вояга етади. Нари ва модаси катталиги, ранги, сайроқилиги (нари сайрайди) билан бирбиридан фарқ килади. Ч.нинг ҳашаротхўрлари ва ўсимликхўрлари мавжуд. Баъзи турлари зараркунанда ҳашаротлар билан озиқланиб, қ.х.га катта фойда келтиради. Ноёб турлари Табиат ва табиий ресурсларни муҳофаза қилиш халқаро иттифоқи Қизил китоби рўйхатига киритилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.