Çumolilar

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 165–166-b. — ziyouz.com

Çumolilar (Formicidae) — pardaqanotlilar turkumiga mansub haşarotlar oilasi. 1 va 2qorin böğimlari ingiçkalaşib, kökrak bilan qöşiladigan poyaçani hosil qiladi. Boşi katta, jağlari kuçli rivojlangan (kemiruvçi oğiz organlari). Ç. jamoa (oila) bölib yaşaydi. Ç. oilasi bir neça ming, hatto millionlab individlardan tarkib topgan. Oilada köp minglab işçi Ç., qanotli önlab erkaklari va bir neça ona çumoli böladi. Erkak Ç. faqat köpayiş davrida paydo bölib, uruğlanişdan söng ölib ketadi. Işçi Ç. jinsiy organlari rivojlanmagan urğoçilardan iborat. Ona Ç. urçiş davrida paydo böladi; urçişdan söng qanotini taşlab, tuxum qöya boşlaydi, 20 y.gaça yaşaydi. Işçi Ç. oilani oziq bilan ta'minlaydi, uyani qöriqlaydi (navkarlar) yoki suyuq zaxira oziqni saklaydigan asalli boçkaçalar hosil qiladi va b. vazifalarni bajaradi.

Ç. polimorfizmining boşqarilişi urğoçilarining har xil kattalikda tuxumlar qöyişi, liçinkalarining rivojlanişiga ta'sir körsatişi, liçinkalarni oziqlantiruvçi boşçi Ç.ning fiziologik holati yoki xattiharakati va b. omillar bilan boğliq. Ç.ning yaxlit oila sifatida hayot keçirişida oiladagi individlar orasida oziq moddalar va sekretsiya bezlari suyuqligi bilan almaşinib turişi (trofallaks), tuxum qöyuvçi urğoçisi bilan işçi Ç. örtasida kimyoviy sezgi orqali boğlaniş borligi katta ahamiyatga ega. Oila hayotini boşqarişda, ayniqsa, feromonlar muhim ahamiyat kasb etadi. Ayrim oilalarning özlari oziqlanadigan joylari böladi. Bir qança Ç. turlari bir neça oilani birlaştiruvçi koloniyalar hosil qiladi; oilalar özaro individlar va oziq moddalar almaşinib turişadi; birgalikda özlariga tegişli hududni qöriqlaşadi. Ç. tuproqda, toşlar ostida, çiriyotgan daraxtlar tanasiga (yoğoçxör Ç.) uya quradi. Ba'zan tomi yer yuzasiga konus şaklida çiqib turadigan qilib, quruq şoxlardan uyayasaydi. Ç. tuproqdajuda murakkab, köp kamerali in quradi. Sariq örmon Ç.ining ini yer osti labirint va yer usti gumbazdan iborat. Inning yer osti qismida 1—3 m çuqurlikkaça boradigan murakkab tarmoqdangan yölaklar böladi; bu yerda ular qişlaydi. Inning yer usti qismida esa qurtlari rivojlanadi. Bir qança tropik Ç. barglarni tikib uya yasaydi. Tropik mintaqalarda tarqalgan daydi Ç. uyasi bölmaydi. Ç. turli xil haşarotlar, ösimliklar uruği, şuningdek, gul nektari, ösimlik şiralari va koksidlar ajratadigan şira bilan oziqlanadi. Köpçilik turlari öz uyasida oziq böladigan haşarotlar va zamburuğlarni köpaytiradi. Ayrim Ç.ning öz işçilari bölmaydi. Ular boşka oilaga mansub turdan işçi Ç.ni öğirlab olib kelişadi. Bir qança turlari (mas, sariq örmon çumolisi) zararkunanda haşarotlarni qirib, katta foyda keltiradi.

Örta Osiyo faunasida Ç.ning 100 ga yaqin turi uçraydi. Çöl zonasida tarqalgan faeton çumoli mayda zararkunanda haşarotlar, yovvoyi ösimliklar doni, nektar bilan, çöl va daştlarda tarqalgan qir çumoli ösimliklar doni bilan oziklanadi; Boğ qora çumolisi şira bitlari ajratadigan şirin suyuqlikni yalaydi; ularni boşqa yirtqiç haşarotlardan himoya qilişi bilan q.x.ga ziyon keltiradi. Xonadonlarda köp uçraydigan sariq fir'avn çumolisi şirinlik va yoğli oziq-ovqat mahsulotlarini yeydigan zararkunanda hisoblanadi.

Ad.: Mavlonov O., Xurramov Ş., Umurtqasizlar zoologiyasi, T., 1998; Nasekomiye Uzbekistana, T., 1993.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧУМОЛИЛАР (Formicidae) — пардақанотлилар туркумига мансуб ҳашаротлар оиласи. 1 ва 2қорин бўғимлари ингичкалашиб, кўкрак билан қўшиладиган поячани ҳосил қилади. Боши катта, жағлари кучли ривожланган (кемирувчи оғиз органлари). Ч. жамоа (оила) бўлиб яшайди. Ч. оиласи бир неча минг, ҳатто миллионлаб индивидлардан таркиб топган. Оилада кўп минглаб ишчи Ч., қанотли ўнлаб эркаклари ва бир неча она чумоли бўлади. Эркак Ч. фақат кўпайиш даврида пайдо бўлиб, уруғланишдан сўнг ўлиб кетади. Ишчи Ч. жинсий органлари ривожланмаган урғочилардан иборат. Она Ч. урчиш даврида пайдо бўлади; урчишдан сўнг қанотини ташлаб, тухум қўя бошлайди, 20 й.гача яшайди. Ишчи Ч. оилани озиқ билан таъминлайди, уяни қўриқлайди (навкарлар) ёки суюқ захира озиқни саклайдиган асалли бочкачалар ҳосил қилади ва б. вазифаларни бажаради.

Ч. полиморфизмининг бошқарилиши урғочиларининг ҳар хил катталикда тухумлар қўйиши, личинкаларининг ривожланишига таъсир кўрсатиши, личинкаларни озиқлантирувчи бошчи Ч.нинг физиологик ҳолати ёки хаттиҳаракати ва б. омиллар билан боғлиқ. Ч.нинг яхлит оила сифатида ҳаёт кечиришида оиладаги индивидлар орасида озиқ моддалар ва секреция безлари суюқлиги билан алмашиниб туриши (трофаллакс), тухум қўювчи урғочиси билан ишчи Ч. ўртасида кимёвий сезги орқали боғланиш борлиги катта аҳамиятга эга. Оила ҳаётини бошқаришда, айниқса, феромонлар муҳим аҳамият касб этади. Айрим оилаларнинг ўзлари озиқланадиган жойлари бўлади. Бир қанча Ч. турлари бир неча оилани бирлаштирувчи колониялар ҳосил қилади; оилалар ўзаро индивидлар ва озиқ моддалар алмашиниб туришади; биргаликда ўзларига тегишли ҳудудни қўриқлашади. Ч. тупроқда, тошлар остида, чириётган дарахтлар танасига (ёғочхўр Ч.) уя қуради. Баъзан томи ер юзасига конус шаклида чиқиб турадиган қилиб, қуруқ шохлардан уяясайди. Ч. тупроқдажуда мураккаб, кўп камерали ин қуради. Сариқ ўрмон Ч.ининг ини ер ости лабиринт ва ер усти гумбаздан иборат. Иннинг ер ости қисмида 1—3 м чуқурликкача борадиган мураккаб тармоқданган йўлаклар бўлади; бу ерда улар қишлайди. Иннинг ер усти қисмида эса қуртлари ривожланади. Бир қанча тропик Ч. баргларни тикиб уя ясайди. Тропик минтақаларда тарқалган дайди Ч. уяси бўлмайди. Ч. турли хил ҳашаротлар, ўсимликлар уруғи, шунингдек, гул нектари, ўсимлик ширалари ва кокцидлар ажратадиган шира билан озиқланади. Кўпчилик турлари ўз уясида озиқ бўладиган ҳашаротлар ва замбуруғларни кўпайтиради. Айрим Ч.нинг ўз ишчилари бўлмайди. Улар бошка оилага мансуб турдан ишчи Ч.ни ўғирлаб олиб келишади. Бир қанча турлари (маc, сариқ ўрмон чумолиси) зараркунанда ҳашаротларни қириб, катта фойда келтиради.

Ўрта Осиё фаунасида Ч.нинг 100 га яқин тури учрайди. Чўл зонасида тарқалган фаэтон чумоли майда зараркунанда ҳашаротлар, ёввойи ўсимликлар дони, нектар билан, чўл ва даштларда тарқалган қир чумоли ўсимликлар дони билан озикланади; Боғ қора чумолиси шира битлари ажратадиган ширин суюқликни ялайди; уларни бошқа йиртқич ҳашаротлардан ҳимоя қилиши билан қ.х.га зиён келтиради. Хонадонларда кўп учрайдиган сариқ фиръавн чумолиси ширинлик ва ёғли озиқ-овқат маҳсулотларини ейдиган зараркунанда ҳисобланади.

Ад.: Мавлонов О., Хуррамов Ш., Умуртқасизлар зоологияси, Т., 1998; Насекомые Узбекистана, Т., 1993.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.