Çumqor toği
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 167–168-b. — ziyouz.com
Çumqor toği — Jizzax viloyatining jan.dagi toğ. Turkiston tizmasining bevosita davomi. Özbekistonning Jizzax viloyati va Tojikistonning Suğd viloyati xududlarida joylaşgan. Toğning suvayirğiç qismidan Özbekiston va Tojikistonning davlat çegarasi ötgan. Ç.t., asosan, kenglik böylab çözilgan, faqat Qoştepa dovonidan ğarbdagi qismi jan.ğarbga yönalgan. Ç.t. şarqsa Guralaş dovonidan boşlanib, şim.ğarbda Zarafşon daryosi yaqinida (Ğubdintoğda) tugaydi. Umumiy uz. 80 km dan ziyod. Kengligi örtaça 16 km. Bal. 2000—3000 m. Eng baland joyi 3405 m (Bozorxonim çöqkisi). Ç.t. Lattaband dovoniga yetgaç, ikki tarmoqqa ajralgan, jan. qismi — Qizilqanor toği (Tojikiston hududida), şim. qismi — Lattaband toği.
Ç.t. gersin burmalanişida şakllangan antiklinal. Asosan, paleozoyning gilli slanetslari, qumtoşlari, ohaktoşlaridan taşkil topgan. Suvayirğiç qismi ötkir, qoyali. Jan. yon bagri nisbatan nişabroq, Sangzor daryosi va uning çap irmoklari bilan kesilgan. Toğning etaklarida böz, yon bağirlarida toğörmon jigarrang, qönğir, toğ ötloq daşt tuproqlar tarqalgan. Böz tuproqlarda rang, yal
tirboş, çalov, buğdoyiq, karrak, oq kovrak, gulhayri, betaga va b. ösadi. Butalardan dölana, pista uçraydi. 1800—3000 m balandliklar orasi arçazor. Toğörmon jigarrang, qönğir tuproklar tarqalgan. Pista, irğay, zirk, baland böyli ötlar ham ösadi. 3000 m dan yuqorida subalp ötlokdari (qönğirboş, rang, taran, anjabor, taktak) boşlanadi. Toğ etagida lalmikor dehqonçilik, mevaçilik, sabzavotçilik rivojlangan. Çorvaçilik bilan ham şuğullaniladi.
Murod Mamatqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧУМҚОР ТОҒИ — Жиззах вилоятининг жан.даги тоғ. Туркистон тизмасининг бевосита давоми. Ўзбекистоннинг Жиззах вилояти ва Тожикистоннинг Суғд вилояти худудларида жойлашган. Тоғнинг сувайирғич қисмидан Ўзбекистон ва Тожикистоннинг давлат чегараси ўтган. Ч.т., асосан, кенглик бўйлаб чўзилган, фақат Қоштепа довонидан ғарбдаги қисми жан.ғарбга йўналган. Ч.т. шарқца Гуралаш довонидан бошланиб, шим.ғарбда Зарафшон дарёси яқинида (Ғубдинтоғда) тугайди. Умумий уз. 80 км дан зиёд. Кенглиги ўртача 16 км. Бал. 2000—3000 м. Энг баланд жойи 3405 м (Бозорхоним чўқкиси). Ч.т. Латтабанд довонига етгач, икки тармоққа ажралган, жан. қисми — Қизилқанор тоғи (Тожикистон ҳудудида), шим. қисми — Латтабанд тоғи.
Ч.т. герцин бурмаланишида шаклланган антиклиналь. Асосан, палеозойнинг гилли сланецлари, қумтошлари, оҳактошларидан ташкил топган. Сувайирғич қисми ўткир, қояли. Жан. ён багри нисбатан нишаброқ, Сангзор дарёси ва унинг чап ирмоклари билан кесилган. Тоғнинг этакларида бўз, ён бағирларида тоғўрмон жигарранг, қўнғир, тоғ ўтлоқ дашт тупроқлар тарқалган. Бўз тупроқларда ранг, ял
тирбош, чалов, буғдойиқ, каррак, оқ коврак, гулҳайри, бетага ва б. ўсади. Буталардан дўлана, писта учрайди. 1800—3000 м баландликлар ораси арчазор. Тоғўрмон жигарранг, қўнғир тупроклар тарқалган. Писта, ирғай, зирк, баланд бўйли ўтлар ҳам ўсади. 3000 м дан юқорида субальп ўтлокдари (қўнғирбош, ранг, таран, анжабор, тактак) бошланади. Тоғ этагида лалмикор деҳқончилик, мевачилик, сабзавотчилик ривожланган. Чорвачилик билан ҳам шуғулланилади.
Мурод Маматқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.