Çuqurlikdagi yoriqlar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 174-b. — ziyouz.com
Çuqurlikdagi yoriqlar ÇUQURLIKDAGI YORIQLAR, öta çuqur yoriqlar — Yer pöstining mantiyagaça bölgan qismidagi çökindi va magmatik toğ jinslarining geologik taşkil topiş davrlarida tektonik harakatlar tufayli yaxlitligining buzilişi (deformatsiyalanişi, darz ketişi, sinişi va maydalanişi) natijasida hosil bölgan zonalar. Uzunligi yuzlab km, çuq 70—80 km va eni bir neça yuz m dan 10 km ga çözilgan bölib, ba'zi joylarda ular Yer mantiyasigaça kirib boradi. Bu zonalar yirik geologik strukturalar (toğ tizmalari, çökma, vodiy va tekisliklar)ni birbiridan ajratadi va turli şakllarda namoyon bölib, çegara vazifasini ötaydi. Dastlabki Ç.yo. proterozoy boşlarida (600 mln. yilça avval) paydo bölgan. Ç.yo. ta'limotiga asos solgan rus olimi A.V.Peyve 1945 y.da «Ç.yo.» terminiga keng ta'rif bergan. Ç.yo. haqidagi ta'limot geotektonikaning mustaqil bölimiga aylandi. Ç.yo. Yer pösti va yuqori mantiyaning öta ötkazuvçan zonalari bölib xizmat qiladi, bu zonalarda magmatik öçoqlar vujudga keladi va magmatik faoliyat töplanadi. Ç.yo.da vulkan mintaqalari, ultra asosli magma mintaqalari, granitoid plutonlari va ruda maydonlari böladi. Kontinent, dengiz va okeanlar, toğli ölkalarning çegaralari köpinça, Ç.yo. bilan boğliq. Ular geofizika usullari, aerokosmik fotosyomka, ayniqsa, çuqur seysmik zondlaş, zilzila tölqinlari yordamida aniqlanadi va örganiladi. Ç.yo.ning yuqori qismi bilan zilzila öçoklary bevosita boğliq. Ba'zan ularning yöllari böylab neft va gaz konlari qatori joylaşadi. Örta Osiyoda, şuningdek, Özbekistonda TalasFarğona, Farğona jan. va şim. hamda Tyanşan jan. çuqur yoriqlari mavjud. Ular geologik strukturalarni va ular bilan boglik bölgan foydali qazilma boyliklarni şakllanişida muhim rol öynagan. Örta Osiyoda Ç.yo.ni örganişda H.M. Abdullayev, M.O.Ahmadjonov, T.L.Bobojonov, F.X.Zunnunov, R.N.Ibrohimov, I.H.Hamroboyev, J.H.Yaqubov va b. salmoqli hissa qöşganlar.
Ad.: I.X.Xamrabayev, Glubinnoye stroyeniye litosferi Pamira i Tyanşana. Dinamika i evolyutsiya litosferi, M., 1986.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧУҚУРЛИКДАГИ ЁРИҚЛАР, ўта чуқур ёриқлар — Ер пўстининг мантиягача бўлган қисмидаги чўкинди ва магматик тоғ жинсларининг геологик ташкил топиш даврларида тектоник ҳаракатлар туфайли яхлитлигининг бузилиши (деформацияланиши, дарз кетиши, синиши ва майдаланиши) натижасида ҳосил бўлган зоналар. Узунлиги юзлаб км, чуқ 70—80 км ва эни бир неча юз м дан 10 км га чўзилган бўлиб, баъзи жойларда улар Ер мантиясигача кириб боради. Бу зоналар йирик геологик структуралар (тоғ тизмалари, чўкма, водий ва текисликлар)ни бирбиридан ажратади ва турли шаклларда намоён бўлиб, чегара вазифасини ўтайди. Дастлабки Ч.ё. протерозой бошларида (600 млн. йилча аввал) пайдо бўлган. Ч.ё. таълимотига асос солган рус олими А.В.Пейве 1945 й.да «Ч.ё.» терминига кенг таъриф берган. Ч.ё. ҳақидаги таълимот геотектониканинг мустақил бўлимига айланди. Ч.ё. Ер пўсти ва юқори мантиянинг ўта ўтказувчан зоналари бўлиб хизмат қилади, бу зоналарда магматик ўчоқлар вужудга келади ва магматик фаолият тўпланади. Ч.ё.да вулкан минтақалари, ультра асосли магма минтақалари, гранитоид плутонлари ва руда майдонлари бўлади. Континент, денгиз ва океанлар, тоғли ўлкаларнинг чегаралари кўпинча, Ч.ё. билан боғлиқ. Улар геофизика усуллари, аэрокосмик фотосъёмка, айниқса, чуқур сейсмик зондлаш, зилзила тўлқинлари ёрдамида аниқланади ва ўрганилади. Ч.ё.нинг юқори қисми билан зилзила ўчокларй бевосита боғлиқ. Баъзан уларнинг йўллари бўйлаб нефть ва газ конлари қатори жойлашади. Ўрта Осиёда, шунингдек, Ўзбекистонда ТаласФарғона, Фарғона жан. ва шим. ҳамда Тяньшан жан. чуқур ёриқлари мавжуд. Улар геологик структураларни ва улар билан боглик бўлган фойдали қазилма бойликларни шаклланишида муҳим роль ўйнаган. Ўрта Осиёда Ч.ё.ни ўрганишда Ҳ.М. Абдуллаев, М.О.Аҳмаджонов, Т.Л.Бобожонов, Ф.Х.Зуннунов, Р.Н.Иброҳимов, И.Ҳ.Ҳамробоев, Ж.Ҳ.Яқубов ва б. салмоқли ҳисса қўшганлар.
Ад.: И.Х.Хамрабаев, Глубинное строение литосферы Памира и Тяньшана. Динамика и эволюция литосферы, М., 1986.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.