Çurra
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 168–169-b. — ziyouz.com
Çurra — içki a'zolar yoki ular bir qismining tabiiy yoki yangi paydo bölgan teşikdan Ç. darvozasi orqali biror böşliqqa içki qorin pardasi bilan çiqişi, bunda böşliq içini qoplab turgan parda va terining butunligiga putur yetmaydi. Miya, kökrak, qorin çurralari, Şmorl çurrasi (umurtqalararo disk çurrasi) va b. Ç.lar farqlanadi. Qorin çurrasiga kiradigan çov, son, kindik, krrinning oldingi devori çurrasi, çovyorğoq çurrasi (dabba), operatsiyadan keyin paydo böladigan Ç. köp uçraydi. Ç. tuğma va orttirilgan, joyiga qaytib kiradigan va kirmaydigan, siqilgan va siqilmagan böladi. Taşqi (içki a'zolar ularni krplab turgan qorin parda bilan teri ostiga çiqişi) va içki (Ç. hosilasini qorin pardasi va içak tutqiç hosil qiluvçi, çöntaklarda börtib çiqişi) Ç.lar bor. Har bir Ç.da: içki a'zolarning böşliqdan çiqadigan joyi — Ç. darvozasi; qorin pardasining bevosita Ç. darvozasidan çiqadigan qismi — Ç. xaltaçasi; Ç. xaltaçasidagi a'zolar — aksari ingiçka içak, çarvi, ba'zan baçadon nayi, tuxumdon, yöğon içak, taloq va b. bölişi mumkin.
Qorin Ç.si köproq kuzatiladi, bunda sonning yuqori qismida köpinça oğir mehnatdan keyin, kuçanganda şiş, ba'zan şu sohada kuçsiz oğriq paydo bölib, köpinça bu alomatlar bemorni tinç holatida özözidan yöqolib ketadi. UzoqvaqtÇ. bilan oğrigan bemorlarda şiş doimiy bölişi mumkin. Ç. umurtqalararo diskdan çiqadigan bölsa, bel va oyoqdarga oğriq beradi, harakat çeklanadi.
Ç.ning sabablari mahalliy va umumiy böladi. Bularga Ç. xaltaçasi börtib çiqadigan tana qismlarining tuziliş xususiyatlari (mahalliy), oğir yuk kötariş, qabziyatda doimo kuçaniş (umumiy) va h.k. kiradi. Homiladorlikda qorinning içki bosimi oşadi, devori esa böşaşib yupqalaşadi, natijada Ç. xavfi kuçayadi. Böşliqdevorining ayrim şikastlaridan söng «böşaşgan (zaif) joylar» hosil bölib qolişi mumkin. Ona qornidagi rivojlaniş nuqsonlari, mas, kindik halqasining ösmay qolişi oqibatida kelib çiqadigan tuğma Ç. ham böladi.
Ç. belgilari: odatda Ç. paydo böladigan soha börtib (şişib) çiqadi, paypaslab körilganda Ç. darvozasi seziladi va h.k. Asorat bermagan Ç.da bemor oğirlik, noqulaylik sezadi, ba'zan siydik ajralişi buziladi. Katta Ç.da oğriq paydo bölib, odamning iş qobiliyati pasayadi.
Yalliğlaniş va qisiliş Ç.ning eng köp uçraydigan asoratidir. Ç. xaltaçasi va içidagi a'zoning şikastlanişi oqibatida yalliğlaniş röy beradi, bunda Ç. xaltaçasi içidagi a'zo bilan uning devorlari örtasida bitişmalar hosil bölib, töğrilanmaydigan Ç. yuzaga keladi.
Ç. qisilganda qisilgan a'zoda qon aylanişi buzilib, u jonsizlanadi. Qisiliş öz vaqtida bartaraf etilmasa, içak yorilişi (peritonit) paydo bölişi mumkin. Içaklar bosilganda içak tutşşşi röy beradi.
Har qanday Ç.ni öz vaqtida operatsiya qilinmasa asorati yomon böladi. Ç. qisilganda zudlik bilan tez yordam çaqiriş kerak.
Ç. hatto bezovta qilmaganda ham operatsiya qiliş lozim. Bemorning soğliği operatsiyaga imkon bermaganda bandaj taqib yuriş tavsiya etiladi.
Bolalarda köpinça tuğma Ç. böladi. Ularda asosan kindik va çov Ç.lari köp uçraydi. Kindik Ç.si kamdankam qisiladi va gödak hayotining dastlabki yillarida özözidan tuzalib ketadi, çunki bola ösgan va muskullari rivojlangan sari kindik halqasi öziça bekilib qolişi mumkin. Gödak bolalarda kindik Ç.sini kindikka muntazam yopişqoq plastir yopiştirib davolanadi. Plastirni 7—14 kunda almaştirib turiş lozim.
Oldini oliş: qorin devori muskullarini mustahkamlaydigan maxsus maşqlar bilan muntazam şuğullaniş (vraç tavsiyasi bilan), organizmni çiniqtiriş, jismoniy iş bilan dam olişni töğri taşkil qiliş kerak. Homiladorlikda bandaj taqiş, badan tarbiya bilan şuğullaniş, tuğrukdan söng qorinni massaj qiliş va birdan semirib yoki oriqlab ketişdan saqlaniş lozim. Bolalarda Ç.ning oldini oliş uçun ularni ratsional ovqatlantiriş, qabziyatga yöl köymaslik ğoyatda muhim. Gödak bolalarni sutkasiga 3—4 marta 1—3 min. dan qorni bilan yotqiziş tavsiya etiladi. Bu orqa va qorin muskullarini yaxşi mustahkamlaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧУРРА — ички аъзолар ёки улар бир қисмининг табиий ёки янги пайдо бўлган тешикдан Ч. дарвозаси орқали бирор бўшлиққа ички қорин пардаси билан чиқиши, бунда бўшлиқ ичини қоплаб турган парда ва терининг бутунлигига путур етмайди. Мия, кўкрак, қорин чурралари, Шморл чурраси (умуртқалараро диск чурраси) ва б. Ч.лар фарқланади. Қорин чуррасига кирадиган чов, сон, киндик, крриннинг олдинги девори чурраси, човёрғоқ чурраси (дабба), операциядан кейин пайдо бўладиган Ч. кўп учрайди. Ч. туғма ва орттирилган, жойига қайтиб кирадиган ва кирмайдиган, сиқилган ва сиқилмаган бўлади. Ташқи (ички аъзолар уларни крплаб турган қорин парда билан тери остига чиқиши) ва ички (Ч. ҳосиласини қорин пардаси ва ичак тутқич ҳосил қилувчи, чўнтакларда бўртиб чиқиши) Ч.лар бор. Ҳар бир Ч.да: ички аъзоларнинг бўшлиқдан чиқадиган жойи — Ч. дарвозаси; қорин пардасининг бевосита Ч. дарвозасидан чиқадиган қисми — Ч. халтачаси; Ч. халтачасидаги аъзолар — аксари ингичка ичак, чарви, баъзан бачадон найи, тухумдон, йўғон ичак, талоқ ва б. бўлиши мумкин.
Қорин Ч.си кўпроқ кузатилади, бунда соннинг юқори қисмида кўпинча оғир меҳнатдан кейин, кучанганда шиш, баъзан шу соҳада кучсиз оғриқ пайдо бўлиб, кўпинча бу аломатлар беморни тинч ҳолатида ўзўзидан йўқолиб кетади. УзоқвақтЧ. билан оғриган беморларда шиш доимий бўлиши мумкин. Ч. умуртқалараро дискдан чиқадиган бўлса, бел ва оёқдарга оғриқ беради, ҳаракат чекланади.
Ч.нинг сабаблари маҳаллий ва умумий бўлади. Буларга Ч. халтачаси бўртиб чиқадиган тана қисмларининг тузилиш хусусиятлари (маҳаллий), оғир юк кўтариш, қабзиятда доимо кучаниш (умумий) ва ҳ.к. киради. Ҳомиладорликда қориннинг ички босими ошади, девори эса бўшашиб юпқалашади, натижада Ч. хавфи кучаяди. Бўшлиқдеворининг айрим шикастларидан сўнг «бўшашган (заиф) жойлар» ҳосил бўлиб қолиши мумкин. Она қорнидаги ривожланиш нуқсонлари, маc, киндик ҳалқасининг ўсмай қолиши оқибатида келиб чиқадиган туғма Ч. ҳам бўлади.
Ч. белгилари: одатда Ч. пайдо бўладиган соҳа бўртиб (шишиб) чиқади, пайпаслаб кўрилганда Ч. дарвозаси сезилади ва ҳ.к. Асорат бермаган Ч.да бемор оғирлик, ноқулайлик сезади, баъзан сийдик ажралиши бузилади. Катта Ч.да оғриқ пайдо бўлиб, одамнинг иш қобилияти пасаяди.
Яллиғланиш ва қисилиш Ч.нинг энг кўп учрайдиган асоратидир. Ч. халтачаси ва ичидаги аъзонинг шикастланиши оқибатида яллиғланиш рўй беради, бунда Ч. халтачаси ичидаги аъзо билан унинг деворлари ўртасида битишмалар ҳосил бўлиб, тўғриланмайдиган Ч. юзага келади.
Ч. қисилганда қисилган аъзода қон айланиши бузилиб, у жонсизланади. Қисилиш ўз вақтида бартараф этилмаса, ичак ёрилиши (перитонит) пайдо бўлиши мумкин. Ичаклар босилганда ичак тутшшши рўй беради.
Ҳар қандай Ч.ни ўз вақтида операция қилинмаса асорати ёмон бўлади. Ч. қисилганда зудлик билан тез ёрдам чақириш керак.
Ч. ҳатто безовта қилмаганда ҳам операция қилиш лозим. Беморнинг соғлиғи операцияга имкон бермаганда бандаж тақиб юриш тавсия этилади.
Болаларда кўпинча туғма Ч. бўлади. Уларда асосан киндик ва чов Ч.лари кўп учрайди. Киндик Ч.си камданкам қисилади ва гўдак ҳаётининг дастлабки йилларида ўзўзидан тузалиб кетади, чунки бола ўсган ва мускуллари ривожланган сари киндик ҳалқаси ўзича бекилиб қолиши мумкин. Гўдак болаларда киндик Ч.сини киндикка мунтазам ёпишқоқ пластир ёпиштириб даволанади. Пластирни 7—14 кунда алмаштириб туриш лозим.
Олдини олиш: қорин девори мускулларини мустаҳкамлайдиган махсус машқлар билан мунтазам шуғулланиш (врач тавсияси билан), организмни чиниқтириш, жисмоний иш билан дам олишни тўғри ташкил қилиш керак. Ҳомиладорликда бандаж тақиш, бадан тарбия билан шуғулланиш, туғрукдан сўнг қоринни массаж қилиш ва бирдан семириб ёки ориқлаб кетишдан сақланиш лозим. Болаларда Ч.нинг олдини олиш учун уларни рационал овқатлантириш, қабзиятга йўл кўймаслик ғоятда муҳим. Гўдак болаларни суткасига 3—4 марта 1—3 мин. дан қорни билан ётқизиш тавсия этилади. Бу орқа ва қорин мускулларини яхши мустаҳкамлайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.