Çuvaş tili
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 157–158-b. — ziyouz.com
Çuvaş tili — turkiy tillarayan biri; RFning Çuvaşiston, Tatariston, Boşkirdiston respublikalarida va ularga qöşni bir kança viloyatlarda, şuningdek, Kozoğiston va Ukrainada tarqalgan. Sözlaşuvçilarning umumiy soni 2 mln. kişidan ortiqroq (ötgan asrning oxirlari).
Ç.t. yuqori (viryal) va quyi (anatri) laxjalariga bölinadi. Quyi lahja adabiy tilga asos bölgan. Ç.t. öz taraqqiyoti tarixida avval skif, slavyan, finugor tillari, keyinçalik, tatar va boşqird tillari ta'siriga uçraganligi tufayli boşqa turkiy tillardan bir qança fonetik va grammatik öziga xosliklarga ega. Bunday tafovutlar unlilar soni (9 ta) va talaffuzida, otlardagi köplik qöşimçasining qöllanişida, ayrim sonlar va olmoşlarning şakliy körinişida kuzatiladi. Leksikada qad. turkiy, möğul, finugor, eroniy tillardan, şuningdek, arab va rus tilidan özlaşgan sözlar alohida qatlamni taşkil etadi.
Ç.t.ning dastlabki grammatikasi 1769 y.da naşr etilgan. 18-a.da va 19-a. ning 1yarmida luğatlar, liniy adabiyotlarning Ç.t.dagi tarjimalari, folklor namunalari çop etiladi. Eski çuvaş yozuvi asosan rus grafikasini qöllagan, 1871 y.da çuvaş yozuvçisi va olimi I.Ya. Yakovlev yangi çuvaş yozuvini yaratgan. 1933 y.dan rus grafikasi asosidagi yangi alifbo joriy etilgan.
Ad.: Baskakov A.N., Vvedeniye v izuçeniye tyurkskix yazikov, 2izd., M., 1969.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧУВАШ ТИЛИ — туркий тиллараян бири; РФнинг Чувашистон, Татаристон, Бошкирдистон республикаларида ва уларга қўшни бир канча вилоятларда, шунингдек, Козоғистон ва Украинада тарқалган. Сўзлашувчиларнинг умумий сони 2 млн. кишидан ортиқроқ (ўтган асрнинг охирлари).
Ч.т. юқори (вирйал) ва қуйи (анатри) лахжаларига бўлинади. Қуйи лаҳжа адабий тилга асос бўлган. Ч.т. ўз тараққиёти тарихида аввал скиф, славян, финугор тиллари, кейинчалик, татар ва бошқирд тиллари таъсирига учраганлиги туфайли бошқа туркий тиллардан бир қанча фонетик ва грамматик ўзига хосликларга эга. Бундай тафовутлар унлилар сони (9 та) ва талаффузида, отлардаги кўплик қўшимчасининг қўлланишида, айрим сонлар ва олмошларнинг шаклий кўринишида кузатилади. Лексикада қад. туркий, мўғул, финугор, эроний тиллардан, шунингдек, араб ва рус тилидан ўзлашган сўзлар алоҳида қатламни ташкил этади.
Ч.т.нинг дастлабки грамматикаси 1769 й.да нашр этилган. 18-а.да ва 19-а. нинг 1ярмида луғатлар, линий адабиётларнинг Ч.т.даги таржималари, фольклор намуналари чоп этилади. Эски чуваш ёзуви асосан рус графикасини қўллаган, 1871 й.да чуваш ёзувчиси ва олими И.Я. Яковлев янги чуваш ёзувини яратган. 1933 й.дан рус графикаси асосидаги янги алифбо жорий этилган.
Ад.: Баскаков А.Н., Введение в изучение тюркских языков, 2изд., М., 1969.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.