Dafn marosimi

Dafn marosimi — marhumni kömiş b-n boğliq bölgan marosim va urf-odatlar. D. m. insoniyat paydo bölganidan buyen geografik muhit, ijtimoiy hayot va kişilarning imkoniyatlari, şuningdek, tabiiy-ilmiy tasavvurlariga va dunyoqaraşiga boğliq holda özgarib borgan. Bundan 40—18 ming yil oldingi paleolit davridayoq D. m. oşkora liniy tuye olgan. Keyinçalik D. m. har bir dinning tarkibiy qismi hisoblangan liniy marosim va urf-odatlar b-n qorişib ketgan. D. m. hamma xalqlarda öziga xos rasm-rusumlarga, qoidalarga ega. Mas, slavyanlarda vafot etgan kişi b-n vidolaşuv 3 kungaça davom etadi, marhum qabrga tobut b-n qöyiladi. Hinduizm diniga e'tiqod qiluvçi xalqlarda, mas, hindlarda marhum jasadini maxsus gulxanda kuydirib, kulini daryoga taşlaydilar. Dafn gulxani marhumning öğillari yoki eng yaqin qarindoşlari to-monidan yoqiladi. Keyinçalik gulxan örnida marhumga bağişlangan marosimlar ötkaziladi. Parsizm (zoroastrizm) ga e'tiqod qiluvçi Jan. Osiyodagi bir qança xalqlar marhumning jasadini maxsus minoradaxmalarga qöyib, quzğunlarga yediradilar (şunday daxmalar Bombay ş.ning ğarbiy çekkasida hozir ham bor).

Özbeklarda D. m. katta yiğin hisoblanadi. Marhumning boşini qiblaga qaratib yotqizib qöyadilar. Közlari oçiq qolgan bölsa, yumib qöyadilar, engagini boğlaydilar, oyoqlarining boş barmoklarini birlaştirib boğlab qöyadilar. Marhumning qarindoşlari uzoq-yaqindan yiğilib kelgunga qadar (ba'zan bir keça-kunduzgaça) kutiladi. Mahalla, qişloqlarga dafn soati töğrisida xabar beriladi. Yaqin qarindoşlar yiğilişadi, uydagilar har bir yangi kelgan qarindoşlarga qöşilib dam-badam marhumga madh aytib, uning fazilatlarini gapirib yiğlaşadi. D. m., odatda, bomdod, peşin yoki asrga möljallanadi. Maxsus yuvuvçi (ğassol, murdaşöy) murdani sartaxtada yuvib (ğusl), oq mato (maxsus doka) dan qilingan kafanga öraydi. D. m. qatnaşuvçilari yiğilib bölgaç, mayyit tobutga olinadi. Tobut eşikdan emas, balki derazadan oyoq tomoni b-n çiqariladi. Masjidda yoki marhumning hovlisida janoza marosimi ötkaziladi. Marhumni faqat erkaklar kötarib, hovlidan köçaga (agar marhum yoş bölsa amakilari yoki akalari, keksa bölsa öğillari yoki eng yaqin qarindoşlari) çiqarişadi. Köçada şoti singari yoğoç anbar ustiga tobutni qöyib, tört kişi yelkasiga kötaradi (marhumning yoşi va jinsiga qarab anbar motam pardasi — keksa erkaklarga oq surp, ayollarga — oddiy mursak, paranji; yigitlarga qizil rangli yoki duxoba mato, juvon-qizlarga duxoba paranji yoki kizil duxoba mato b-n örab qöyilgan), qolgan kişilar tobut ortidan boradi. Boşqalar ularga kömaklaşadi. Tobutkaşlar tez-tez almaşinib, tezlikda qabristonga olib boriladi. Qabristonga borgaç, tayyorlab qöyilgan gör oldida marhum tobutdan olinib, kafanga öralgan xrlda görkovga uzatiladi, görkov uni görga yuzini qibla (ğarb) ga qara-tib yotqizib qöyib çiqadi (aksariyat yaqin qarindoş-uruğlarni maxsus ajratilgan joyga — xilxonaga kömiş odati ham bor). Ölik görga qöyilgaç, kişilar görkov tutgan ketmonga bir siqimdan tuproq taşlaganlar. Görkov tuproqni marhumning boşi ostiga tökkan. Söngra görning oğzi berkitilib, tuproq tortilgan. Dafn tugaganidan söng görkov yoki boşqa kişi D. m. qatnaşuvçilariga murojaat qilib, ölikning nomini aytib: «Qanday odam edi», deb söraydi, hozir turganlar esa «yaxşi odam edi» degan javobni beradilar. Bu söroq va javob faqat erkaklarga taalluqli (xotinlar erining ixtiyorida bölgani uçun, xotinlarga yaxşi yoki yomon deb baho berişga erdan boşqa heç kimning haqi yöq). Şundan keyin görkov xamma kelganlarga rahmat aytib, tarqalişga ruxsat beradi. Ba'zan dafnga kelganlarga pul, römolça, soçiq, sovun, kiyimlik ulaşiladi, bu odatni xayrot, isqot deb ataydilar. Mozorga borganlar marhumning uyiga kelib fotiha öqib tarqaladilar.

Oçil Böriyev.