Dahriylik
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 132-b. — ziyouz.com
Dahriylik (arab, dahr — vaqt, taqdir, falak) — islom paydo bölmasdan ilgari arab jamiyatida keng tarqalgan aqida. «Ölim», «takdir», «ajalning yetişi» ma'nolarini anglatgan bu aqidaga köra, insonning takdiri oldindan belgilab qöyilgan, u erkin iroda yoki ixtiyor egasi emas, peşonasiga «yozilgan» narsa, albatta, sodir böladi va undan qutulişning iloji yöq. Johiliya arablarida narigi dunyo borligiga, bu dunyoda zahmat çekkanga u Dönyoda ajr, gunoh işlar qilganlarga azob berilişiga işonç yöq edi. Borlizing egasi, oliy hokimi sifatida muayyan bir xudo emas, kandaydir «dahr», taqdiri falak, inson irodasi b-n hisoblaşmaydigan va undan yuqori turadigan tasodifiy özgarişlar jarayoni tasavvur qilinardi. Ularning e'tiqodiça, ölimdan söng hamma narsa tugaydi, şuning uçun bugungi kun b-n yaşab qoliş kerak. Bunday hissiyot Qur'onda quyidagi sözlar b-n ifodalangan: «Ular deydilar: faqat bitta — bu dunyodagi hayotimiz bor — yaşaymiz va ölamiz; bizni dahr (vaqt, takdir) xalok qiladi» (Josiya surasi, 24-oyat). Keyinçalik, islom adabiyotida «dahriy» sözi «mö'min» sözining aksi sifatida işlatila boşlandi. Örta asrlarda bir qança olim, mutafakkir va şoirlar (mas, Mansur Halloj) D.da ayblanib, şafqatsiz jazolangan. Hozir ham musulmon dunyosida D. qrralanadi. D. va ateizm atamalari bir ma'noni anglatmasada, şörolar davrida ularni sinonim söz sifatida işlatiş rasm bölib qolgan edi.
Ahadjon Hasanov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАҲРИЙЛИК (араб, даҳр — вақт, тақдир, фалак) — ислом пайдо бўлмасдан илгари араб жамиятида кенг тapқалган ақида. «Ўлим», «такдир», «ажалнинг етиши» маъноларини англатган бу ақидага кўра, инсоннинг такдири олдиндан белгилаб қўйилган, у эркин ирода ёки ихтиёр эгаси эмас, пешонасига «ёзилган» нарса, албатта, содир бўлади ва ундан қутулишнинг иложи йўқ. Жоҳилия арабларида нариги дунё борлигига, бу дунёда заҳмат чекканга у Дўнёда ажр, гуноҳ ишлар қилганларга азоб берилишига ишонч йўқ эди. Борлизинг эгаси, олий ҳокими сифатида муайян бир худо эмас, кандайдир «даҳр», тақдири фалак, инсон иродаси б-н ҳисоблашмайдиган ва ундан юқори турадиган тасодифий ўзгаришлар жараёни тасаввур қилинарди. Уларнинг эътиқодича, ўлимдан сўнг ҳамма нарса тугайди, шунинг учун бугунги кун б-н яшаб қолиш керак. Бундай ҳиссиёт Қуръонда қуйидаги сўзлар б-н ифодаланган: «Улар дейдилар: фақат битта — бу дунёдаги ҳаётимиз бор — яшаймиз ва ўламиз; бизни даҳр (вақт, такдир) халок қилади» (Жосия сураси, 24-оят). Кейинчалик, ислом адабиётида «даҳрий» сўзи «мўъмин» сўзининг акси сифатида ишлатила бошланди. Ўрта асрларда бир қанча олим, мутафаккир ва шоирлар (мас, Мансур Ҳаллож) Д.да айбланиб, шафқатсиз жазоланган. Ҳозир ҳам мусулмон дунёсида Д. қрраланади. Д. ва атеизм атамалари бир маънони англатмасада, шўролар даврида уларни синоним сўз сифатида ишлатиш расм бўлиб қолган эди.
Аҳаджон Ҳасанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.