Dala aprobatsiyasi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 50–51-b. — ziyouz.com
Dala aprobatsiyasi DALA APROBATSIYASI, dala ekinlari aprobatsiyasi — navdor ekinlar, mevali daraxtlar va rezavorlar hosilining uruğlik sifatida foydalanişga yaroqliligini aniqlaş, navdorlik sifatini belgilaş, uruğçilik qoidalarining bajarilişini tekşiriş. Aprobatsiya ötkaziş Özbekistonda davlat tadbiriga kiradi. Dala ekinlari aprobatsiyasi dalada (D. a.) va don omborxonalarida (makkajöxori sötalari ombor aprobatsiyasi) kuzatiş yoki tanlab kuzatiş va aprobatsiya materialini tahlil qiliş b-n ötkaziladi. Har bir ekin turi uçun öziga xos D.a. usuli işlab çiqilgan. Bunda ekinning yetilişi, muddati, navdorligi, serhosilligi va zararkunanda hamda kasalliklarga çidamliligi e'tiborga olinadi. D. a. uçun aprobatsiyaçi agronom boşçiligida maxsus guruh yoki alohida komissiya tuziladi. Eng avval har qaysi dalada qanday nav (uruğlik) ekilgani tegişli hujjatlarga qarab aniqlanadi. Navning tozaligini aniqlaş uçun maydon diagonali böylab har yerdan ösimlik namunalari olinadi. Namunadagi asosiy navga oid ösimliklar sanalib, ular jami ösimliklarga nisbatan neça foizni taşkil etişi, kasallik va zararkunandalardan, begona ötlar, karantin ötlardan tozaligi aniklanadi. Mas, paxtaçilikda D. a. ğözaning 1-, 2- va 3- reproduksiyalari ekilgan maydonlarda ötkaziladi. Agar bu reproduksiyalar ekilgan maydonlardan rejadagi uruğlik paxtani tayyorlaş imkoniyati bölmasa, törtinçi va sönggi reproduksiyali maydonlarda ham D. a. ötkaziladi. Yangi navlar va uruği kamçil navdor ğözalar ham aprobatsiya qilinadi. D. a.ga qadar paxta dalalari zararkunanda va kasalliklardan tozaligiga qarab 4 guruhga bölinadi: mutlaqo toza dalalar; gommoz b-n 5% gaça, vilt b-n 10% kasallangan dalalar; gommoz va vilt b-n 20% kasallangan dalalar; 20% dan köproq kasallangan dalalar. Uruğlik paxta har qaysi guruh dalalaridan alohida terilib, paxta quritiş-tozalaş zavodlariga ham alohida topşiriladi.
D.a. natijalariga asosan dalolatnoma tuziladi. Aprobatsiya dalolatnomasi tayyorlanadigan uruğning miqdori va sifatini körsatadigan rasmiy hujjat hisoblanadi.
Abdurahim Ermatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАЛА АПРОБАЦИЯСИ, дала экинлари апробацияси — навдор экинлар, мевали дарахтлар ва резаворлар ҳосилининг уруғлик сифатида фойдаланишга яроқлилигини аниқлаш, навдорлик сифатини белгилаш, уруғчилик қоидаларининг бажарилишини текшириш. Апробация ўтказиш Ўзбекистонда давлат тадбирига киради. Дала экинлари апробацияси далада (Д. а.) ва дон омборхоналарида (маккажўхори сўталари омбор апробацияси) кузатиш ёки танлаб кузатиш ва апробация материалини таҳлил қилиш б-н ўтказилади. Ҳар бир экин тури учун ўзига хос Д.а. усули ишлаб чиқилган. Бунда экиннинг етилиши, муддати, навдорлиги, серҳосиллиги ва зараркунанда ҳамда касалликларга чидамлилиги эътиборга олинади. Д. а. учун апробациячи агроном бошчилигида махсус гуруҳ ёки алоҳида комиссия тузилади. Энг аввал ҳар қайси далада қандай нав (уруғлик) экилгани тегишли ҳужжатларга қараб аниқланади. Навнинг тозалигини аниқлаш учун майдон диагонали бўйлаб ҳар ердан ўсимлик намуналари олинади. Намунадаги асосий навга оид ўсимликлар саналиб, улар жами ўсимликларга нисбатан неча фоизни ташкил этиши, касаллик ва зараркунандалардан, бегона ўтлар, карантин ўтлардан тозалиги аникланади. Мас, пахтачиликда Д. а. ғўзанинг 1-, 2- ва 3- репродукциялари экилган майдонларда ўтказилади. Агар бу репродукциялар экилган майдонлардан режадаги уруғлик пахтани тайёрлаш имконияти бўлмаса, тўртинчи ва сўнгги репродукцияли майдонларда ҳам Д. а. ўтказилади. Янги навлар ва уруғи камчил навдор ғўзалар ҳам апробация қилинади. Д. а.га қадар пахта далалари зараркунанда ва касалликлардан тозалигига қараб 4 гуруҳга бўлинади: мутлақо тоза далалар; гоммоз б-н 5% гача, вилт б-н 10% касалланган далалар; гоммоз ва вилт б-н 20% касалланган далалар; 20% дан кўпроқ касалланган далалар. Уруғлик пахта ҳар қайси гуруҳ далаларидан алоҳида терилиб, пахта қуритиш-тозалаш заводларига ҳам алоҳида топширилади.
Д.а. натижаларига асосан далолатнома тузилади. Апробация далолатномаси тайёрланадиган уруғнинг миқдори ва сифатини кўрсатадиган расмий ҳужжат ҳисобланади.
Абдураҳим Эрматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.