Dala ihota örmonzorlari

Dala ihota örmonzorlari - ekinzor, dalalar çegaralari böylab barpo qilinadigan daraxtzorlar, ihota daraxtlarinçt bir turi. D.i.ö. yer usti suv oqimini tösib, tuproqni eroziyadan saqlaydi, uning suv, harorat va oziq rejimlarini yaxşilaydi, şamol tezligini pasaytiradi, dalalarda qorni uzoq muddat saqlab qolib, tuproq unumdorligini oşiradi, qurğoqçilik va quruq şamollar ta'sirini kamaytirib, ekin maydonlarining iqlimiy va gidrologik şaroitlarini yaxşilaydi, q. x. ekinlari hosilini oşiradi. D.i.ö. nazariy asoslari va taşkiliy şakllari va b. b-n agroörmon melioratsiyasi şugullanadi.

Örta Osiyoning suğoriladigan yerlarida birinçi D.i.ö. 30-y.larda barpo qilindi. Mirzaçöl va Markaziy Farğona yerlarida 1957 y.dan reja asosida ihota daraxtlari ekila boşlandi. 1990 y.ga kelib ÖzRda D.i.ö. 40 ming ga dan ortiq maydonni taşkil etdi.

D.i.ö. asosiy va yordamçi turlarga bölinadi. Asosiy D.i.ö. şamol eng köp esadigan yönalişga perpendikulyar holatda, yordamçilari esa asosiy mintakaga perpendikulyar holatda joylaştiriladi. Örmon mintaqalarining meliorativ ta'siri ularning şakli va tuzilişi (konstruksiyasi)ga boğliq böladi. Konstruksiyasi böyiça D.i.ö. 3 asosiy turga bölinadi; şamol ötkazmaydigan (ziç) konstruksiyali ihotazor (osti va usti bir xil ziç, şamolni deyarli ötkazmaydigan murakkab köp yarusli daraxtzor); panjarasimon örmon ihotazorlari (butun vertikal profili böylab siyrak oraliklar b-n bir tekis bölingan 2 va 3 yarusli daraxtzorlar; şamol oqimi daraxtzor orasidan öta oladi); qisman şamol ötkazuvçi ihotazorlar (yuqori qismida şox-şabbalar ziç, pastki qismi esa daraxt tanalari örtasida oraliqlar mavjud bölib, bal. 2,5— 3,5 m). D.i.ö. parametrlari muayyan maydonning şamol harakati körsatkiçlariga qarab belgilanadi. Mac, Özbekiston 3 örmon melioratsiyasi r-niga bölinadi; şamol harakati kuçli (şamolning takrorlanişi yiliga 60 kungaça, tezligi 15 m/s dan ortiq; maksimal tezligi 30 m/s va undan ham yuqori); örtaça (kuçli şamolning takrorlanişi yiliga 10— 15 kun; maksimal tezligi 25 m/s); kuçsiz (tezligi 15 m/s dan oşiq bölgan şamol, yiliga 3—7 marta) hududlar.

Birinçi guruhga mansub hududda butun profilning 25—35% mikdorida şamol ötkazuvçi panjarasimon ihotazor, ikkinçi guruh hududlarda 40—50% mikdorida şamol ötkazuvçi panjarasimon ihotazor, uçinçi guruh hududlarda esa qisman şamol ötkazuvçi ihotazorlar samaralidir. Lalmikor yerlarda bu körsatkiçlar tegişliça: 45- 55%, 50-60%, 70-75%. Dalalarni kuçli şamollardan örmon ihotazorlari yaxşi muhofaza qiladi. Kuçli şamol esadigan, suğoriladigan hududlarda asosiy ihotazorlardagi daraxt qatorlari soni 3—4, örtaça şamol zonasida 3, kuçsiz şamolli hududlarda 2 ta bölişi maqsadga muvofiq. Yordamçi ihotazorlar esa 2 qatordan iborat böladi (lalmikor yerlarda zonalarga muvofiq holda 5— 6, 4—5, 4 qatordan iborat böladi). Kuçli şamol zonasidagi suğoriladigan yerlarda asosiy ihotazorlar örtasidagi masofa 250—350 m, örtaça zonada 300—400 m, kuçsiz şamollilarda esa 400—500 m; yordamçi ihotazorlar oraliği 800—1000 m.

Suğoriladigan yerlarda D.i.ö. tez ösadigan va xöjalikka foydali bölgan daraxt turlaridan barpo qilinadi (eman, çinor, Bolle teragi, qora terak, oq akatsiya, qoratol, zarang, şumtol, tut va ş.k.), şör tuproqlarda tuzga çidamli daraxtlar ekiş tavsiya qilinadi (qayrağoç, şumtol, oq akatsiya, Bolle teragi, tut, aylant — sassiq daraxt, na'matak va b.). Daraxtlar hudud şaroitini hisobga olib işlab çiqilgan maxsus usullarda parvariş qilinadi. D.i.ö. ekinlarning hosilini oşirişga imkon beradi. D.i.ö. himoyasidagi dalalar hosildorlik • himoyalanmagan yerlardagiga Karaganda 8—10 s/ga yuqori böladi. D.i.ö. kuzda yoki bahorda çuqur haydalgan tuproqda barpo etiladi. Parvarişlaşning agrotexnik (tuproqni yumşatiş, begona va yovvoyi ötlardan tozalaş, kasallik va haşarotlarga qarşi kuraş) va örmonçilik (qurigan va kasallangan şox-şabbalarni qirqiş ildiz baçkilarini olib taşlaş va b.) usullari qöllanadi.

Abduşukur Xonazarov.