Dala işlari sifatini baholaş
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 51-b. — ziyouz.com
Dala işlari sifatini baholaş DALA IŞLARI SIFATINI BAHOLAŞ, texnologik brakeraj — tuproqqa işlov beriş, ekinlarni parvariş qiliş va hosilni yiğib olişdagi iş sifatining texnologiya talablariga muvofikligini aniqlaş. Barça agrotexnologiya tadbirlari siklini öz vaqtida va sifatli qilib ötkaziş q.x. ekinlaridan yuqori hosil olişning asosiy şartidir. Tuproqqa işlov berişning quyidagi usullari nazorat qilinadi va baholanadi: yer haydaş, ekiş, kultivatsiya, anğizni yuza yumşatiş va boronalaş işlari sifati. Yerning haydaliş çuqurligi va şudgorning tekisligi, haydalmay qolib ketgan joylar bor-yöqligi, haydalgan yerning öydim-çuqurligi yoki bir tekisligi, tuproqning yumşaş, maydalaniş darajasi, ekin qoldiqlarini, begona ötlarni, öğitlarni kömiş va tuproq
qatlamini ağdariş; kultivatsiya va yuza yumşatişda tuproqqa işlov beriş çuqurligi va tekisligi, begona ötlarni töla yöq qiliş, boronalaşda yer yuzasini yumşatiş va tekislaşning sifati tekşiriladi. Diametri 5 sm dan ziyod kesaklar 20% dan yoki 1 m2 dagi katta kesaklar soni 10 donadon ortmasa, işlov sifati yaxşi deb hisoblanadi. Qatlam kötarilişi 3—4 sm dan ortmasligi kerak. Ekiş sifati körsatkiçlari uning öz vaqtida ötkazilganligi, xatosi yöqligi, uruğlarning qatorlarga bir tekis tuşişi, qatorning töğriligi va qator oralarining bir xilligi va b. ekiş seyalkasi işlab turganda baholanadi. Bu baho ekin unib çiqqandan keyin tasdiqlanadi. Maysalar qiyğos unib çiqqan bölsa, ekiş sifati yaxşi, nihollar siyrak (20% gaça) bölib qolsa, ekiş sifati qoniqarli, siyraklik köp bölib (20% dan ortiq) va qator oralari kengligi har xil bölib qolgan bölsa ekiş sifati qoniqarsiz deb hisoblanadi. Bunday ekinlar brakka çiqariladi va qayta ekiladi. Kator oralariga işlov beriş sifatiga iş organlarining ötiş zonasidagi begona ötlarni töla yöq qilişi, ösimlikning şikastlaniş darajasi, tuproq yuzasidagi kesaklarning mayda-yirikligigaça qarab baho beriladi. Tuproqqa töğri işlov berilganligini körsatadigan mezonlar — 0,1 mm dan 10 mmgaça bölgan kesaklarning 40% gaça bölişi, 50 mm va undan katta kesaklarning bölmasligidadir. Bunga erişiş uçun qator oralariga suğorişdan keyin işlov beriladi. Vegetatsiya davrida suğoriş sifati egatning boşidan to oxiriga qadar tuproq qatlamining bir tekis namlanganligiga qarab baholanadi. Hosilni yiğib-terib oliş dehqonçilikdagi işlarning yakunlovçi pallasidir. Yiğim-terim işlari eng qulay qisqa muddatlarda, nobudgarçilikka yöl köymay ötkazilişi kerak. Mac, paxtaçilikda terim göza tuplaridagi kusaklarning 55—60% oçilgan vaqtda boşlansa, maşina oçilgan paxtaning kamida 80%ni terib olsa, maşina yerga tökib-tuşirib yuboradigan kösaklar har qatorda 2—3 m masofada kupi b-n bittadan bölsa, paxta terimi sifatli hisoblanadi. Yerga tökilgan paxta miqdori hosilning 2% dan ortmasligi kerak. Har tupda oçilgan paxtani terib oliş 75% dan kam bölganda teriş qoniqarsiz hisoblanadi.
Dala işlari sifatini boş pudratçilar, agronomlar, özaro tekşiriş brigadalari tekşiradilar.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАЛА ИШЛАРИ СИФАТИНИ БАҲОЛАШ, технологик бракераж — тупроққа ишлов бериш, экинларни парвариш қилиш ва ҳосилни йиғиб олишдаги иш сифатининг технология талабларига мувофиклигини аниқлаш. Барча агротехнология тадбирлари циклини ўз вақтида ва сифатли қилиб ўтказиш қ.х. экинларидан юқори ҳосил олишнинг асосий шартидир. Тупроққа ишлов беришнинг қуйидаги усуллари назорат қилинади ва баҳоланади: ер ҳайдаш, экиш, культивация, анғизни юза юмшатиш ва бороналаш ишлари сифати. Ернинг ҳайдалиш чуқурлиги ва шудгорнинг текислиги, ҳайдалмай қолиб кетган жойлар бор-йўқлиги, ҳайдалган ернинг ўйдим-чуқурлиги ёки бир текислиги, тупроқнинг юмшаш, майдаланиш даражаси, экин қолдиқларини, бегона ўтларни, ўғитларни кўмиш ва тупроқ
қатламини ағдариш; культивация ва юза юмшатишда тупроққа ишлов бериш чуқурлиги ва текислиги, бегона ўтларни тўла йўқ қилиш, бороналашда ер юзасини юмшатиш ва текислашнинг сифати текширилади. Диаметри 5 см дан зиёд кесаклар 20% дан ёки 1 м2 даги катта кесаклар сони 10 донадон ортмаса, ишлов сифати яхши деб ҳисобланади. Қатлам кўтарилиши 3—4 см дан ортмаслиги керак. Экиш сифати кўрсаткичлари унинг ўз вақтида ўтказилганлиги, хатоси йўқлиги, уруғларнинг қаторларга бир текис тушиши, қаторнинг тўғрилиги ва қатор ораларининг бир хиллиги ва б. экиш сеялкаси ишлаб турганда баҳоланади. Бу баҳо экин униб чиққандан кейин тасдиқланади. Майсалар қийғос униб чиққан бўлса, экиш сифати яхши, ниҳоллар сийрак (20% гача) бўлиб қолса, экиш сифати қониқарли, сийраклик кўп бўлиб (20% дан ортиқ) ва қатор оралари кенглиги ҳар хил бўлиб қолган бўлса экиш сифати қониқарсиз деб ҳисобланади. Бундай экинлар бракка чиқарилади ва қайта экилади. Катор ораларига ишлов бериш сифатига иш органларининг ўтиш зонасидаги бегона ўтларни тўла йўқ қилиши, ўсимликнинг шикастланиш даражаси, тупроқ юзасидаги кесакларнинг майда-йириклигигача қараб баҳо берилади. Тупроққа тўғри ишлов берилганлигини кўрсатадиган мезонлар — 0,1 мм дан 10 ммгача бўлган кесакларнинг 40% гача бўлиши, 50 мм ва ундан катта кесакларнинг бўлмаслигидадир. Бунга эришиш учун қатор ораларига суғоришдан кейин ишлов берилади. Вегетация даврида суғориш сифати эгатнинг бошидан то охирига қадар тупроқ қатламининг бир текис намланганлигига қараб баҳоланади. Ҳосилни йиғиб-териб олиш деҳқончиликдаги ишларнинг якунловчи палласидир. Йиғим-терим ишлари энг қулай қисқа муддатларда, нобудгарчиликка йўл кўймай ўтказилиши керак. Mac, пахтачиликда терим гўза тупларидаги кусакларнинг 55—60% очилган вақтда бошланса, машина очилган пахтанинг камида 80%ни териб олса, машина ерга тўкиб-тушириб юборадиган кўсаклар ҳар қаторда 2—3 м масофада купи б-н биттадан бўлса, пахта терими сифатли ҳисобланади. Ерга тўкилган пахта миқдори ҳосилнинг 2% дан ортмаслиги керак. Ҳар тупда очилган пахтани териб олиш 75% дан кам бўлганда териш қониқарсиз ҳисобланади.
Дала ишлари сифатини бош пудратчилар, агрономлар, ўзаро текшириш бригадалари текширадилар.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.