Dala şpatlari
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 54-b. — ziyouz.com
Dala şpatlari — Yer pöstida eng köp tarqalgan, karkasli silikatlar kiçik sinfiga mansub jins hosil qiluvçi minerallar guruhi. Yer pösti oğirligining 50% ini taşkil etadi. K, Na, Ca, Va alyumosilikatlarning izomorf qorişmalari. Taxm. 60% magmatik, 30% metamorfik jinslarda, 10% qumtoş va konglomeratlarda uçraydi. Rangsiz, tarkibida uçraydigan gematit qöşimçalarga qarab oç kulrang, oq, yaşilroq (albit, anortit), oç puşti, qizil (ortoklaz), yaşil (amazonit) böladi. Qattiqligi 6—6,5. Ziçligi 2,6—2,8 g/sm3. D.ş. kimyoviy tarkibiga köra 3 guruhga: natriy-kalsiyli — plagioklazlar; işqorli (kaliy-natriyli) — sanidin, ortoklaz, mikroklin, anortoklaz va b.; kam uçraydigan kaliybariyli — gaalofanlarga bölinadi. D. ş. monoklin (gialofan, ortoklaz) va triklin (plagioklaz, anortoklaz, mikroklin) singoniyasida kristallanib, şakllari bir-biridan kam farq qiladi. Köpinça plastinka, prizma (ortoklaz, mikroklin, gialofan) körinişida böladi. D. ş.da qöşaloq kristallar köp uçraydi. Kaliy-natriyli D.ş. oddiy qöşaloklar, natriy-kalsiyli (plagioklazlar)da murakkab qöşaloqlar hosil qiladi. Sanidinda Si va A1 tartibsiz, mikroklinda tartibli joylaşgan. Yuqori t-rada kristallanadigan kaliy-natriyli D. ş. tartiblangan. Plagioklazlar yuqori (Si, A1 tartibsiz joylaşgan) va past t-rada (Si, A1 tartibli) kristallanadi va şuningdek, oraliq turlari böladi. D. ş. tog jinslarini tasniflaşda asos bölib xizmat qiladi. Toğ jinslarining muhim turlari: intruziv — granitlar, siyenitlar, dioritlar; effuziv — andezitlar, bazaltlar; metamorfik — gneyslar, slanetslar asosan D. ş.dan taşkil topgan. Çökindi jinslarda D. ş. mineral bölaklari uçraydi. Oydagi toğ jinslarida (oy bazaltlari, gabbro, anortozitlar) faqat plagioklazlar aniklangan. D.ş. tarkibining keng variatsiyaliliga tufayli geologik-petrografik tadqiqotlarda muhim rol öynaydi. Sanoat ahamiyatiga ega bölgan yirik kristallari pegmatitlarda kvars, köpinça slyudalarning yirik kristallari b-n birga uçraydi. Özbekistonning ğarbi (Ketmonçi, Lolabuloq, Langar) va RFning şim.-ğarbida pegmatitlar köp. Amazonitning maşhur konlari RFdagi Ilmen toğlarida, tovlanuvçi plagioklazlar Uralda, qoramtir labradoritlar Ukrainada topilgan. D. ş.ning nuraşi natijasida kaolin konlari, tropik, subtropik iqlim şaroitida laterit mahsulotlari vujudga keladi. D. ş.ning çiroyli tovlanadigan oy toşi, avantyurin, Labrador, amazonit xillari bezak buyumlari tayyorlaşda, ayrim xillari elektr izolyatorlar, farfor va sement, oyna-şişa tayyorlaşda işlatiladi.
LL.Hamraboyev I. H., RajabovF. Ş., Petrografiya asoslari, T., 1984.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАЛА ШПАТЛАРИ — Ер пўстида энг кўп тарқалган, каркасли силикатлар кичик синфига мансуб жинс ҳосил қилувчи минераллар гуруҳи. Ер пўсти оғирлигининг 50% ини ташкил этади. К, Na, Ca, Ва алюмосиликатларнинг изоморф қоришмалари. Тахм. 60% магматик, 30% метаморфик жинсларда, 10% қумтош ва конгломератларда учрайди. Рангсиз, таркибида учрайдиган гематит қўшимчаларга қараб оч кулранг, оқ, яшилроқ (альбит, анортит), оч пушти, қизил (ортоклаз), яшил (амазонит) бўлади. Қаттиқлиги 6—6,5. Зичлиги 2,6—2,8 г/см3. Д.ш. кимёвий таркибига кўра 3 гуруҳга: натрий-кальцийли — плагиоклазлар; ишқорли (калий-натрийли) — санидин, ортоклаз, микроклин, анортоклаз ва б.; кам учрайдиган калийбарийли — гаалофанларга бўлинади. Д. ш. моноклин (гиалофан, ортоклаз) ва триклин (плагиоклаз, анортоклаз, микроклин) сингониясида кристалланиб, шакллари бир-биридан кам фарқ қилади. Кўпинча пластинка, призма (ортоклаз, микроклин, гиалофан) кўринишида бўлади. Д. ш.да қўшалоқ кристаллар кўп учрайди. Калий-натрийли Д.ш. оддий қўшалоклар, натрий-кальцийли (плагиоклазлар)да мураккаб қўшалоқлар ҳосил қилади. Санидинда Si ва А1 тартибсиз, микроклинда тартибли жойлашган. Юқори т-рада кристалланадиган калий-натрийли Д. ш. тартибланган. Плагиоклазлар юқори (Si, А1 тартибсиз жойлашган) ва паст т-рада (Si, A1 тартибли) кристалланади ва шунингдек, оралиқ турлари бўлади. Д. ш. тог жинсларини таснифлашда асос бўлиб хизмат қилади. Тоғ жинсларининг муҳим турлари: интрузив — гранитлар, сиенитлар, диоритлар; эффузив — андезитлар, базальтлар; метаморфик — гнейслар, сланецлар асосан Д. ш.дан ташкил топган. Чўкинди жинсларда Д. ш. минерал бўлаклари учрайди. Ойдаги тоғ жинсларида (ой базальтлари, габбро, анортозитлар) фақат плагиоклазлар аникланган. Д.ш. таркибининг кенг вариациялилига туфайли геологик-петрографик тадқиқотларда муҳим роль ўйнайди. Саноат аҳамиятига эга бўлган йирик кристаллари пегматитларда кварц, кўпинча слюдаларнинг йирик кристаллари б-н бирга учрайди. Ўзбекистоннинг ғарби (Кетмончи, Лолабулоқ, Лангар) ва РФнинг шим.-ғарбида пегматитлар кўп. Амазонитнинг машҳур конлари РФдаги Ильмень тоғларида, товланувчи плагиоклазлар Уралда, қорамтир лабрадоритлар Украинада топилган. Д. ш.нинг нураши натижасида каолин конлари, тропик, субтропик иқлим шароитида латерит маҳсулотлари вужудга келади. Д. ш.нинг чиройли товланадиган ой тоши, авантюрин, Лабрадор, амазонит хиллари безак буюмлари тайёрлашда, айрим хиллари электр изоляторлар, фарфор ва цемент, ойна-шиша тайёрлашда ишлатилади.
ЛЛ.Ҳамрабоев И. Ҳ., РажабовФ. Ш., Петрография асослари, Т., 1984.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.