Dala tajribasi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 53-b. — ziyouz.com
Dala tajribasi — dala şaroitida i.ç. şaroitlariga yaqinlaştirib ötkaziladigan eksperimental agronomik tadqiqot; ekin yetiştirişning barça şaroitlarini hisobga olgan holda tajriba maydonida ötkaziladi. Bunday tajribalarda ekinlarni yetiştirişning u yoki bu omillari hamda usul-amallari va bu omillarning birgalikdagi ta'siri çuqur örganiladi. D.t.da ayrim omillarni batafsil örganiş aksariyat tadqiqotning boşqa usullari b-n birgalikda olib boriladi. D.t. agronomiya fani yutukdarini q.x. amaliyoti b-n mustahkam boğlaydi. D.t. uslubiyoti q.x. işlab çiqarişining zamonaviy darajasiga mos bölişi kerak. Çunki tajribaning ilmiy qimmati va i.ç. ga joriy etilişi şunga boğliq. D.t. da ösimliklar hosili miqdorini hisobga oliş, tajribada örganilayotgan şaroitlar yoki ekinlarga ta'sir körsatiş usullari b-n hosil miqdori va sifati örtasidagi boğlaniş aniqlanişi şart. Tajriba fenologik kuzatuvlar b-n birga olib boriladi.
D.t. qisqa muddatli, köp yillik va uzoq muddatli bölişi mumkin. Qisqa muddatli tajribalar 3 y.dan 10 y.gaça, köp yillik tajribalar 10—15 y., uzoq muddatli tajribalar 50 va undan ortiq yil davom etadi. Kup yillik va uzoq muddatli bir yoki köp omilli doimiy tajribalar ekinlarni yetiştirişda qöllaniladigan yangi texnologik usullarning tuproqdagi suv-fizikaviy, kimyoviy hamda biologik jarayonlarga, tuproq unumdorligi, ekin hosili va uning sifatiga qanday ta'sir kursatişi va qanday oqibatlarga olib kelişini çuqur örganişga imkon beradi. Paykalning katta-kiçikligi va takroriylik D.t.ning aniqligini belgilab beradigan muhim omillardir.
Suğoriladigan şaroitlarda agrotexnika tajribalari, odatda, kamida 4 marta takroriylikda ötkaziladi, ma'lumotlarni matematik tahlil qilişga imkon beradigan aniq natijalar olişga erişiladi (q. Tajriba takroriyligi).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАЛА ТАЖРИБАСИ — дала шароитида и.ч. шароитларига яқинлаштириб ўтказиладиган экспериментал агрономик тадқиқот; экин етиштиришнинг барча шароитларини ҳисобга олган ҳолда тажриба майдонида ўтказилади. Бундай тажрибаларда экинларни етиштиришнинг у ёки бу омиллари ҳамда усул-амаллари ва бу омилларнинг биргаликдаги таъсири чуқур ўрганилади. Д.т.да айрим омилларни батафсил ўрганиш аксарият тадқиқотнинг бошқа усуллари б-н биргаликда олиб борилади. Д.т. агрономия фани ютукдарини қ.х. амалиёти б-н мустаҳкам боғлайди. Д.т. услубиёти қ.х. ишлаб чиқаришининг замонавий даражасига мос бўлиши керак. Чунки тажрибанинг илмий қиммати ва и.ч. га жорий этилиши шунга боғлиқ. Д.т. да ўсимликлар ҳосили миқдорини ҳисобга олиш, тажрибада ўрганилаётган шароитлар ёки экинларга таъсир кўрсатиш усуллари б-н ҳосил миқдори ва сифати ўртасидаги боғланиш аниқланиши шарт. Тажриба фенологик кузатувлар б-н бирга олиб борилади.
Д.т. қисқа муддатли, кўп йиллик ва узоқ муддатли бўлиши мумкин. Қисқа муддатли тажрибалар 3 й.дан 10 й.гача, кўп йиллик тажрибалар 10—15 й., узоқ муддатли тажрибалар 50 ва ундан ортиқ йил давом этади. Куп йиллик ва узоқ муддатли бир ёки кўп омилли доимий тажрибалар экинларни етиштиришда қўлланиладиган янги технологик усулларнинг тупроқдаги сув-физикавий, кимёвий ҳамда биологик жараёнларга, тупроқ унумдорлиги, экин ҳосили ва унинг сифатига қандай таъсир курсатиши ва қандай оқибатларга олиб келишини чуқур ўрганишга имкон беради. Пайкалнинг катта-кичиклиги ва такрорийлик Д.т.нинг аниқлигини белгилаб берадиган муҳим омиллардир.
Суғориладиган шароитларда агротехника тажрибалари, одатда, камида 4 марта такрорийликда ўтказилади, маълумотларни математик таҳлил қилишга имкон берадиган аниқ натижалар олишга эришилади (қ. Тажриба такрорийлиги).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.