Dalma tizmasi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 60-b. — ziyouz.com
Dalma tizmasi — Hisor tizmasi tarmoği, Surxondaryo viloyatining şim.-şarqidagi Uzun tumani hududida joylaşgan. Uz. 10 km ga yaqin, kambar. Örtaça bal. 2500—2800 m, eng baland nuqtasi 3360 m. Asosan kristalli jinslar, qumtoş, granit, slanetslardan tarkib topgan. Tizma şim.-şarkdan jan.- ğarbga çözilgan. Toğ çöqqilari qirrali, kambar va qoyatoşlardan iborat, toğ yon bağirlari tik (15—45°). Toğ etaklari esa köçib tuşgan toş, xarsang uyumlari, tökilmalar b-n band. Toğ vodiylari ensiz (0,2—0,3 km), ba'zi joylarda dara şaklida. Iqlimi kontinental, vertikal zonallik mavjud. Qor köçkilari bölib turadi. Yoğinning eng köp qismi bahorda tuşadi. Yoz qisqa, issiq va quruq, okt. dan boşlab qor yoğişi mumkin. Yoğin miqdori 700—800 mm. D.t.dan buloqlar, sersuv soylar boşlanadi. Tuproği toğ jigarrang tuproq, baland toğ oç qönğir ötloqi-daşt tuproqlar. 1500—3000 m balandlikda butalar (na'matak, uçqat, zirk va b.), keng bargli daraxtlar (zarang, olma, nok, olça, dölana, yonğoq va b.), arça ösadi. Hayvonot dunyosi ham xilma-xil. D.t. Özbekistonning ğoyat xuşmanzara, şifobaxş tabiat göşalaridan biridir. Xöjalikda asosan yaylov sifatida foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАЛМА ТИЗМАСИ — Ҳисор тизмаси тармоғи, Сурхондарё вилоятининг шим.-шарқидаги Узун тумани ҳудудида жойлашган. Уз. 10 км га яқин, камбар. Ўртача бал. 2500—2800 м, энг баланд нуқтаси 3360 м. Асосан кристалли жинслар, қумтош, гранит, сланецлардан таркиб топган. Тизма шим.-шаркдан жан.- ғарбга чўзилган. Тоғ чўққилари қиррали, камбар ва қоятошлардан иборат, тоғ ён бағирлари тик (15—45°). Тоғ этаклари эса кўчиб тушган тош, харсанг уюмлари, тўкилмалар б-н банд. Тоғ водийлари энсиз (0,2—0,3 км), баъзи жойларда дара шаклида. Иқлими континентал, вертикал зоналлик мавжуд. Қор кўчкилари бўлиб туради. Ёғиннинг энг кўп қисми баҳорда тушади. Ёз қисқа, иссиқ ва қуруқ, окт. дан бошлаб қор ёғиши мумкин. Ёғин миқдори 700—800 мм. Д.т.дан булоқлар, серсув сойлар бошланади. Тупроғи тоғ жигарранг тупроқ, баланд тоғ оч қўнғир ўтлоқи-дашт тупроқлар. 1500—3000 м баландликда буталар (наъматак, учқат, зирк ва б.), кенг баргли дарахтлар (заранг, олма, нок, олча, дўлана, ёнғоқ ва б.), арча ўсади. Ҳайвонот дунёси ҳам хилма-хил. Д.т. Ўзбекистоннинг ғоят хушманзара, шифобахш табиат гўшаларидан биридир. Хўжаликда асосан яйлов сифатида фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.