Damaşq
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 65–66-b. — ziyouz.com
Damaşq (arab.— Dimişq; tarixiy nomlari — Şom, Damaskus) — Suriya Arab Respublikasining poytaxt şahri. Damaşq muhofazasining ma'muriy markazi. Barada daryosi vodiysida, 690 m balandlikda joylaşgan. Iqlimi subtropik, yanv.ning örtaça t-rasi 7—8°, iyulniki 26—27°, yillik yoğin 227 mm. Aholisi 3 mln. kişi (1998), köpçiligi arablar; şuningdek, arman, kurd, çerkas, grek va b. ham yaşaydi. Qad.da Misr, Falastin, Iroq, Arabiston ya.o.ga karvon yöllari D. orqali ötgan. D.ning beş ming yildan ortiq tarixi bor. Qadimda u Timaski, Temasgi, Dimaska, Karanaski deb ham yuritilgan. Örta asr tarixçilari uni «Dunyo jannati», «Şarq jannati» deb ataşgan. Misr fir'avnlari (mil. av. 16-a.), oromiylar (mil. av. 10-a.), ossuriylar (Ossuriya, mil. av. 132), bobilliklar (mil. av. 604), forslar (mil. av. 538), makedoniyalik Iskandar (mil. av. 332), Rim imperiyasi (64 y.), Vizantiya (5—7-a.lar), arab va turklar D.ni birbir eğallab ötganlar. D. umaviylar davri (661—750)da xalifalik markazi bölgan. Bu vaqtda şaharda haşamatli qasrlar, masjidlar qurilgan. Movarounnahr va Şarqning yirik faylasufi Abu Nasr Forobiy Damaşq madrasalarida dars bergan. D.da abbosiylar, tuluniylar (9-a.), fotimiylar (10-a.), saljuqiylar (11-a.) hukmronlik qilgan. 1260 y.da D. mamluklar, 1401 y.da Amir Temur tasarrufiga ötgan. Mamluklar davrida (13—16-a.larda) D. — savdo va hunarmandçilik (mato, qurol-aslahalar i. ç., zargarlik buyumlari tayyorlaş) hamda islomning tayanç markazlaridan bölgan. 1516 y.dan 1918 y.gaça Usmoniylar saltanati tarkibida bölgan. 1918 y. 1 okt. da Hijoz qömondoni amir Faysal askarlari D.ni eğalladi. Suriya 1920 y.da Fransiya mandatligiga ötgaç, D.ga fransuz askarlari bostirib kirdi. Şu sababdan şahar çetidagi Maysalun degan joyda qattiq jang böldi; 1943 y.da Suriya mustaqillikka erişgaç, D. uning poytaxti bölib qoldi.
D.— yirik savdosanoat va moliya markazi, muhim transport yöllari tuguni. Xalqaro aeroport bor. Mamlakatdagi köpgina şaharlar hamda Bayrut, Ammon va Bağdod ş.lari b-n t. y. va havo yöllari; Yevropa, Osiyo va Afrika b-n xalqaro havo yöllari orqali boğlangan. Şaharda töqimaçilik, gilam töqiş f-kalari, sovungarlik, farmatsevtika, elektrokabel, sement, oyna z-dlari, oziq-ovqat, avtomobil remonti, tikuvçilik, böyoq, könçilik korxonalari; mis, oltin, kumuşga badiiy işlov beriş, qurolaslaha tayyorlaş ustaxonalari va b. bor. Maşinasozlik va metallsozlik sanoati rivojlanmoqda. D. aholisi millati va diniga qarab mahallalarga bölingan. Şaharda Damaşq va Arab akademiyalari, Suriya un-ti (1923), Şarq musiqasi in-ti, Oliy pedagogika va Oliy politexnika bilim yurtlari, Harbiy akademiya, Milliy muzey (1919), Şarq turmuşi muzeyi, butun Şarqqa maşhur bozor va rastalar, kutubxonalar, teatrlar va b. bor. Me'moriy yodgorliklardan arab-islom madaniyati durdonasi bölmiş Umaviylar masjidi (705—715 y.lar), Sulaymoniya masjidi va b. saqlangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАМАШҚ (араб.— Димишқ; тарихий номлари — Шом, Дамаскус) — Сурия Араб Республикасининг пойтахт шаҳри. Дамашқ муҳофазасининг маъмурий маркази. Барада дарёси водийсида, 690 м баландликда жойлашган. Иқлими субтропик, янв.нинг ўртача т-раси 7—8°, июлники 26—27°, йиллик ёғин 227 мм. Аҳолиси 3 млн. киши (1998), кўпчилиги араблар; шунингдек, арман, курд, черкас, грек ва б. ҳам яшайди. Қад.да Миср, Фаластин, Ироқ, Арабистон я.о.га карвон йўллари Д. орқали ўтган. Д.нинг беш минг йилдан ортиқ тарихи бор. Қадимда у Тимаски, Темасги, Димаска, Каранаски деб ҳам юритилган. Ўрта аср тарихчилари уни «Дунё жаннати», «Шарқ жаннати» деб аташган. Миср фиръавнлари (мил. ав. 16-а.), оромийлар (мил. ав. 10-а.), оссурийлар (Оссурия, мил. ав. 132), бобилликлар (мил. ав. 604), форслар (мил. ав. 538), македониялик Искандар (мил. ав. 332), Рим империяси (64 й.), Византия (5—7-а.лар), араб ва турклар Д.ни бирбир эғаллаб ўтганлар. Д. умавийлар даври (661—750)да халифалик маркази бўлган. Бу вақтда шаҳарда ҳашаматли қасрлар, масжидлар қурилган. Мовароуннаҳр ва Шарқнинг йирик файласуфи Абу Наср Форобий Дамашқ мадрасаларида дарс берган. Д.да аббосийлар, тулунийлар (9-а.), фотимийлар (10-а.), салжуқийлар (11-а.) ҳукмронлик қилган. 1260 й.да Д. мамлуклар, 1401 й.да Амир Темур тасарруфига ўтган. Мамлуклар даврида (13—16-а.ларда) Д. — савдо ва ҳунармандчилик (мато, қурол-аслаҳалар и. ч., заргарлик буюмлари тайёрлаш) ҳамда исломнинг таянч марказларидан бўлган. 1516 й.дан 1918 й.гача Усмонийлар салтанати таркибида бўлган. 1918 й. 1 окт. да Ҳижоз қўмондони амир Файсал аскарлари Д.ни эғаллади. Сурия 1920 й.да Франция мандатлигига ўтгач, Д.га француз аскарлари бостириб кирди. Шу сабабдан шаҳар четидаги Майсалун деган жойда қаттиқ жанг бўлди; 1943 й.да Сурия мустақилликка эришгач, Д. унинг пойтахти бўлиб қолди.
Д.— йирик савдосаноат ва молия маркази, муҳим транспорт йўллари тугуни. Халқаро аэропорт бор. Мамлакатдаги кўпгина шаҳарлар ҳамда Байрут, Аммон ва Бағдод ш.лари б-н т. й. ва ҳаво йўллари; Европа, Осиё ва Африка б-н халқаро ҳаво йўллари орқали боғланган. Шаҳарда тўқимачилик, гилам тўқиш ф-калари, совунгарлик, фармацевтика, электрокабель, цемент, ойна з-длари, озиқ-овқат, автомобиль ремонти, тикувчилик, бўёқ, кўнчилик корхоналари; мис, олтин, кумушга бадиий ишлов бериш, қуроласлаҳа тайёрлаш устахоналари ва б. бор. Машинасозлик ва металлсозлик саноати ривожланмоқда. Д. аҳолиси миллати ва динига қараб маҳаллаларга бўлинган. Шаҳарда Дамашқ ва Араб академиялари, Сурия ун-ти (1923), Шарқ мусиқаси ин-ти, Олий педагогика ва Олий политехника билим юртлари, Ҳарбий академия, Миллий музей (1919), Шарқ турмуши музейи, бутун Шарққа машҳур бозор ва расталар, кутубхоналар, театрлар ва б. бор. Меъморий ёдгорликлардан араб-ислом маданияти дурдонаси бўлмиш Умавийлар масжиди (705—715 й.лар), Сулаймония масжиди ва б. сақланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.