Dandanakon jangi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 71–72-b. — ziyouz.com
Dandanakon jangi - saljuqiylar b-n ğaznaviylar örtasidagi jang. Mahmud Ğaznaviy Movarounnahrga da'vo qilib, qoraxoniylar b-n raqobatda bölgan yillarda öğuz turkmanlaridan bölgan saljuqiylarning bir guruhiga Şim. Xuroson (xususan, Marv viloyati) da joylaşib yaşaşiga ruxsat bergan edi. Saljuqiylar köçmançi çorvadorlar bölgani uçun yaylovlarga egalik qiliş uçun kuraş boşlaganlar. Masud Ğaznaviy davrida saljuqiy beklar ğaznaviylarning soliq siyosatiga qarşi isyon kötarişgan. Mas'ud boşçiligidagi ğaznaviylar qöşini isyonni bostiriş uçun Marv vohasi tomon yurgan. Jazirama issiqsa çöldan ötayotgan ğaznaviylar qöşini oçlik, taşnalik va b. köplab qiyinçiliklarga duç keladi. Saljuqiylar qad. daşt taktik usulini qöllab çöldagi quduqlarga ölimtiklarni taşlab, kömib taşlaşgan. Buning ustiga ğaznaviylar qöşiniga çekka-çekkadan hamla qilib raqiblarini tinkasini quritgan. 1040 y. 23 mayda Mas'ud qöşini saljuqiylar hamlalarini qaytarib Dandanakon nomli kiçik şaharqal'a devorlari ostiga yetib kelgan. Qal'a aholisi ğaznaviylarga garçi suv bersada, qal'aning yagona darvozasidan kirişga yöl qöymaydi. Mas'udga hamroh bölgan amaldor va laşkarboşilar unga Dandanakonda dam oliş lozimligini maslahat berişgan. Biroq sulton qal'adan 5 farsax olislikda bölgan suv havzasi tomon xarakat qilişni buyurgan. Voqea iştirokçisi bölgan tarixçi Bayhaqiyning yozişiça, «Qaçonki hukmdor u yerdan qözğalgaç, qöşin tartibi buzilgan, saroy ğulomlaridan 370 tasi şer tasviri bölgan nişonlari b-n turkmanlarga qöşildilar». Saljuqiylar öğruqqa taşlanib, qimmatbaho buyumlar, qurol-yaroğlar, otlarni taşmalab keta boşlaydi. Ular özlariga qöşilgan sulton ğulomlari b-n birgalikda Mas'ud qarorgohiga şiddatli hujum qilişgan. Sulton atrofida qolgan oz sonli ğulomlar qattiq qarşilik körsatgan, biroq mağlub bölib qoçişga majbur bölganlar. Mas'ud özini betöxtov ta'qib etib kelayotgan raqibi hamlalarini qaytarib qolgan-qutgan qöşini b-n Marvarrudga, u yerdan esa Ğaznaga qaytib kelgan. Sulton Mas'ud Ğaznaviyni D. j.da mağlubiyatga uçraşi ğaznaviylar davlatining inqirozi boşlanganidan va yangi davlat tuğilganidan dalolat bergan. Xuddi jang maydonining özida çodir örnatilib, Töğrulbek sultonlik taxtiga ötiradi.
Faxriddin Hasanov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАНДАНАКОН ЖАНГИ - салжуқийлар б-н ғазнавийлар ўртасидаги жанг. Маҳмуд Ғазнавий Мовароуннаҳрга даъво қилиб, қорахонийлар б-н рақобатда бўлган йилларда ўғуз туркманларидан бўлган салжуқийларнинг бир гуруҳига Шим. Хуросон (хусусан, Марв вилояти) да жойлашиб яшашига рухсат берган эди. Салжуқийлар кўчманчи чорвадорлар бўлгани учун яйловларга эгалик қилиш учун кураш бошлаганлар. Масьуд Ғазнавий даврида салжуқий беклар ғазнавийларнинг солиқ сиёсатига қарши исён кўтаришган. Масъуд бошчилигидаги ғазнавийлар қўшини исённи бостириш учун Марв воҳаси томон юрган. Жазирама иссиқца чўлдан ўтаётган ғазнавийлар қўшини очлик, ташналик ва б. кўплаб қийинчиликларга дуч келади. Салжуқийлар қад. дашт тактик усулини қўллаб чўлдаги қудуқларга ўлимтикларни ташлаб, кўмиб ташлашган. Бунинг устига ғазнавийлар қўшинига чекка-чеккадан ҳамла қилиб рақибларини тинкасини қуритган. 1040 й. 23 майда Масъуд қўшини салжуқийлар ҳамлаларини қайтариб Данданакон номли кичик шаҳарқалъа деворлари остига етиб келган. Қалъа аҳолиси ғазнавийларга гарчи сув берсада, қалъанинг ягона дарвозасидан киришга йўл қўймайди. Масъудга ҳамроҳ бўлган амалдор ва лашкарбошилар унга Данданаконда дам олиш лозимлигини маслаҳат беришган. Бироқ султон қалъадан 5 фарсах олисликда бўлган сув ҳавзаси томон харакат қилишни буюрган. Воқеа иштирокчиси бўлган тарихчи Байҳақийнинг ёзишича, «Қачонки ҳукмдор у ердан қўзғалгач, қўшин тартиби бузилган, сарой ғуломларидан 370 таси шер тасвири бўлган нишонлари б-н туркманларга қўшилдилар». Салжуқийлар ўғруққа ташланиб, қимматбаҳо буюмлар, қурол-яроғлар, отларни ташмалаб кета бошлайди. Улар ўзларига қўшилган султон ғуломлари б-н биргаликда Масъуд қароргоҳига шиддатли ҳужум қилишган. Султон атрофида қолган оз сонли ғуломлар қаттиқ қаршилик кўрсатган, бироқ мағлуб бўлиб қочишга мажбур бўлганлар. Масъуд ўзини бетўхтов таъқиб этиб келаётган рақиби ҳамлаларини қайтариб қолган-қутган қўшини б-н Марваррудга, у ердан эса Ғазнага қайтиб келган. Султон Масъуд Ғазнавийни Д. ж.да мағлубиятга учраши ғазнавийлар давлатининг инқирози бошланганидан ва янги давлат туғилганидан далолат берган. Худди жанг майдонининг ўзида чодир ўрнатилиб, Тўғрулбек султонлик тахтига ўтиради.
Фахриддин Ҳасанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.