Daniya
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 73–78-b. — ziyouz.com
Daniya (Danmark), Daniya qirolligi (Konqeriqet Danmark) — Yevropaning şim.-ğarbidagi davlat, Yutlandiya ya. o.ning katta qismini va unga yaqin orollar guruhi (Zelandiya, Fyun, Lollann, Falster va b.)ni öz içiga oladi. Mayd. 43043 km2 (Grenlandiya va Farer o.laridan taşqari); Aholisi 5,33 mln. kişi (2000). Poytaxti — Kopengagen ş. Ma'muriy jihatdan 14 amt (viloyat) ga, amtlar esa kommunalarga bölinadi. Kopengagen va Frederikeberg ş.lari mustaqil ma'muriy birlikka ajratilgan bölsa ham, ammo amtlarga tenglaştirilmagan. Içki muxtoriyatdan foydalanuvçi Farer o.lari va Grenlandiya o. D. qirolligi tarkibiga kiradi.
Davlat tuzumi. D.— konstitutsiyali monarxiya. Amaldagi konstitutsiyasi 1953 y. 5 iyunda qabul qilingan. Davlat boşliği — qirol (qiroliça, 1972 y.dan qiroliça Margrete II). Qonun çiqaruvçi hokimiyatni qiroliça b-n folketing (bir palatali parlament) amalga oşiradi. Folketing 179 deputatdan iborat. Ular umumiy töğri va yaşirin ovoz beriş yöli b-n 4 y. muddatga saylanadi. Ijroiya hokimiyatni qirol (qiroliça) amalga oşiradi. U boş vazir va hukumat a'zolarini tayinlaydi hamda lavozimidan ozod etadi.
Tabiati. D. hududi keng bargli urmonlar zonasida joylaşgan, yer yuzasi tekislik. Eng baland joyi Yutlandiya ya. o.dagi Ayer-Bavnexoy tepaligi (172 m). Törtlamçi davrda yer ustini qoplagan muzlikning izlari saqlanib qolgan. Yutlandiya ya. o. va b. orollarning sohillarida qöltiqlar va böğozlar köp. D.da qazilma boyliklar oz. Kaolin, bör, neft, torf, qönğir kumir, gaz va tuz konlari bor. Iqlimi mö'tadil dengiz iqlimi, yozi salqin, bahor va kuz fasllari uzok, davom etadi. Kişi yumşoq. Fev. da örtaça t-ra 0°, iyulda 15—16°. Yillik yogin 600—900 mm. Yoğinning köp qismi kuzda yoğadi, bahorda va yozda yoğin kam böladi. Tez-tez tuman tuşadi. Daryolari juda qisqa (eng kattasi Gudeno, 158 km). Kiçik oqar köl köp. Mamlakat ğarbining tuproği podzol, şarqiniki qönğir örmon tuproqlardir. Bu yerlarda dehqonçilik qilinadi. Dengiz sohillarida ötloqi allyuvial tuproq, karbonat jinslarda esa karbonatli qönğir tuproqlar paydo bölgan. Hududining 10% ga yaqini örmon b-n band. Qarağay, qoraqarağay, qoraqayin va dub örmonlari bor. Bu örmonlarda yovvoyi xayvonlardan ohu, asil va çipor buğu, elik, tiyin, tustovuq uçraydi. Sohillarda parranda köp. Yirik qöriqxonalari: Xesselyo, Vorse.
Aholisining 98% danlar; nemislar va frizlar ham bor. Aholining örtaça ziçligi bir km2 ga 114 kişi. Aholining 84,9% şaharlarda yaşaydi. Rasmiy tili — dan tili. Dindorlarning 91% — lyuteranlar. Yirik şaharlari: Kopengagen, Orxus, Odense, Olborg.
Tarixi. D. hududida odam qadim zamonlardan beri yaşab kelgan. 5—6-a. larda bu yerga danlar qabilasi kelib joylaşgan va 8-a.da ular D.dagi asosiy qabilaga aylangan. Mamlakat nomi şu qabila nomidan kelib çiqqan. D. davlati 9—10-a.larda şakllangan. 11-a. boşlarida Buyuk Knud 1 hukmronligi davrida Angliya va Norvegiya D.ga qisqa vaqt qaram bölib turdi. Valdemar I (1157- 82), Knud VI (1182-1202) va Valdemar II (1202—41) qirollik qilgan davrlarda D. davlati birmunça mustahkamlangan. Skandinaviya davlatlari orasida D. iqtisodiy taraqqiy etgan va siyosiy jihatdan kuçli bölgan. 1380 y. D.- Norvegiya uniyasi (ittifoqi) tuzilgan. 1397 y. (Margarita davrida) barça Skandinaviya davlatlari Kalmar uniyasiga muvofiq D. qirolligiga qöşildi.
16-a.ning 2-yarmidan yirik xususiy yer egaligi rivojlana boşladi. D. Boltiq va Şim. dengiz savdo yölida muhim geografik örin egallagani tufayli moddiy jihatdan birmunça fonda körar edi. Boltiq dengizida öz hukmronligini mustahkamlaş va Şvetsiyani uning tarkibida uşlab turiş maqsadida D. b-n Şvetsiya örtasida köp marta bölib ötgan uruşlar D.ning mağlubiyati b-n tugab, Boltik, dengizida Şvetsiya hukmron bölib oldi. 17-a.ga kelib D.da dastlabki ixtisoslaşgan qirol manufakturalari paydo bölib, ular davlatning öq-dori, qurol-aslaha va harbiy anjomga bölgan ehtiyojini qondirib turdi.
1660 y. D. davlati merosiy monarxiya deb e'lon qilindi. Frederik III (1648—70 y.larda idora qilgan) tomonidan e'lon qilingan qonun (1665) D. absolyut monarxiyaga aylanganini yuridik jihatdan tasdiqladi. Rigsrod (yirik feodallar organi) bekor qilinib, rigsdag (tabaka vakillari majlisi) ham çaqirilmaydigan böldi. Mamlakatni markazlaştiriş maqsadida bir qator tadbirlar amalga oşirildi. 1751—70 y.larda hukumatga boşçilik qilgan graf Bernstorf utkazgan merkantilizm siyosati D.ning xöjalik ahvolini oğirlaştirdi.
Napoleon uruşlarida Fransiya tomonida uruşda qatnaşgan D. mağlubiyatga uçrab, birmunça hududidan ajraldi va xöjaligiga katta zarar yetdi. 1840 y. milliy liberal partiya tuzildi (1870 y. tarqatib yuborildi). 1849 y. iyun konstitutsiyasiga muvofiq D. ikki palatali çeklangan monarxiyaga aylandi. Şu yili yirik yer egalari manfaatini himoya qiluvçi konservativ partiya (Xoyre partiyasi) tuzildi. 1848—50 y.lardagi D.- Prussiya va 1864 y.gi Avstriya-D. uruşlaridan söng D. Şlezvig, Golşteyn va Lauenburgdan ajrab, yagona milliy davlatga aylandi. 70-y.larda Xoyre partiyasi b-n Venstre partiyasi örtasida siyosiy hokimiyat uçun bölgan kuraşda qişloq sarmoyadorlari manfaatini himoya qilgan Venstre partiyasi ğalaba qozondi.
19-a. oxiri — 20-a. boşlarida röy bergan siyosiy va ijtimoiy uzgarişlar 1915 y.gi konstitutsiyada öz aksini topdi. 1-jahon uruşida D. betaraf turdi.
1930-y.lardagi jahon iqtisodiy buhroni D. iqtisodiyotiga katta salbiy ta'sir etdi. 1940 y. apr.da Germaniya D.ni bosib oldi va uni özining oziq-ovqat bazasiga aylantirdi. 1942—43 y.larda mamlakatda qarşilik körsatiş harakati avj oldi. 1943 y. sent.da qarşilik körsatiş qarakatining rahbar organi hisoblangan Ozodlik kengaşi tuzildi. 1945 y. 5 mayda mamlakat töla ozod qilindi. D.— 1945 y.dan BMT a'zosi. 1949 y. 4 apr.dan Şim. Atlantika pakti (NATO) a'zosidir.
Milliy bayramlari — 16 apr. — Qiroliça tuğilgan kun (1940), 5 iyun — Konstitutsiya kuni (1849). ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1992 y. 25 yanv.da örnatgan.
Asosiy siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Venstre, söl liberal partiya, 1870 y.da tuzilgan; Konservativ xalq partiyasi, 1916 y.da tuzilgan; Taraqqiyot partiyasi, 1972 y.da asos solingan; Radikal söl partiya, 1905 y.da tuzilgan; D. sotsial-demokratik partiyasi, 1871 y.da asos solingan; Sotsialistik xalq, partiyasi, 1959 y.da tuzilgan; Xristian xalq partiyasi, 1970 y.da asos solingan; Markaz demokratlari partiyasi, 1973 y. tuzilgan; D. xalq partiyasi, 1995 y.da taşkil etilgan. D. kasaba uyuşmalari markaziy birlaşmasi, 1898 y.da tuzilgan bölib, Xalqaro erkin kasaba uyuşmalari konfederatsiyasi, Yevropa kasaba uyuşmalari konfederatsiyasi va Şim. Yevropa kasaba uyuşmalari kengaşiga kiradi.
Xöjaligi. D. yuksak darajada rivojlangan industrial-agrar mamlakat bölib, boşqa davlatlar b-n keng iqtisodiy aloqa boğlagan. Xususiy sarmoya ustunlik qiladi. Yalpi milliy mahsulotning 30% davlat sektoriga töğri keladi. Yalpi içki mahsulotda sanoat va qurilişning uluşi 26,4%, qişloq, örmon xöjaligi va baliqçilikning uluşi — 3,5%. Yalpi mahsulotning 40% dan köproği çetga sotiladi.
Sanoatida neft, tabiiy gaz, kaolin qazib çiqariş katta örin oladi. 2-jahon uruşi (1939—45)dan keyin maşinasozlik sanoati rivoj topdi. Kimyo sanoati, neftdan turli maxsulotlar i. ç. ham rivojlangan. Yoqilğiga bölgan extiyojning bir qismi çetdan keltiriladigan neft va neft mahsulotlari hisobiga qondiriladi. Sanoatda mayda va örta korxonalar köp. Kemasozlik alohida örin tutadi; eng yirik sanoat markazlari: Kopengagen, Odense, Xelsingyor, Nakskov. Maşinasozlikning boşqa tarmoqlari asosan kema dizellari, sement va oziq-ovqat sanoati uçun asbob-uskunalar, elektr motor, transformator, radiopriyomnik, televizor, magnitofonlar işlab çiqaradi (asosiy markazlari Kopengagen, Odense). Kimyo sanoati doridarmon, fosfatli va azotli öğitlar, sintetik smola va plastmassalar i. ç.ga ixtisoslaşgan. Töqimaçilik, trikotaj va tikuvçilik sanoatining asosiy markazlari Yutlandiyaning şarqi va şim.da joylaşgan (Vayle, Xerning, Viborg va b.). Mamlakatning turli joylarida oziq-ovqat, xususan sut va göşt sanoati korxonalari barpo etilgan. Yiliga örtaça 30 mlrd. kVt-soat elektr energiya hosil qilinadi. 90-y.larning örtalarida neft qazib oliş eng yukrri darajaga yetdi (7 mln. tonna).
Kişloq xöjaligi D. iqtisodiyotining eng mahsuldor tarmoği hisoblanadi. Mamlakatda 80 mingga yaqin fermer xöjaligi bor. Ular yuksak hosildorlikka erişadilar va mahsulotning asosiy qismini çet ellarga sotadilar. D. hududining 70% (3 mln. ga) q. x.da foydalaniladi Q. x. tovar mahsuloti umumiy qiymatining 90% ini çorvaçilik beradi. Aholi jon boşiga sut, yoğ va göşt yetiştirişda dunyoda oldingi örinlardan birini egallaydi. Dehqonçiligi yuqori darajada mexanizatsiyalaşgan. Çorvaçilikda qoramol, çöçqa boqiladi, parrandaçilik rivojlangan.
Transporti. T. y. uzunligi 3 ming km dan ortiq, undan 2470 km elektrlaştirilgan. Avtomobil yöllari uz. 71 ming km. Asosiy porti — Kopengagen. Taşqi savdosi yalpi içki mahsulotning 37% ini taşkil etadi. Çetga asosan maşina va asbob-uskunalar, q.x. va oziq-ovqat sanoati mahsulotlari çiqaradi. Taşqi savdodagi asosiy mijozlari: Germaniya, Şvetsiya, Buyuk Britaniya. Pul birligi — D. kronasi.
Maorifi, madaniy-ma'rifiy va ilmiy muassasalari. D. maorif tizimining ilk böğini — bolalar boğçalari. 6 yoşdan bolalar uçun 9 y.lik majburiy ta'lim joriy etilgan. Boşlanğiç maktablarda öqiş muddati — 7 y., kiçik örta (real) maktablarda 3 y., yuqori örta maktab (gimnaziya)larda 3 y., xunar-texnika bilim yurtlarida 1 — 3 y. Bolalarning 90% bepul davlat maktablarida ta'lim oladi. Oliy öquv yurtlariga gimnaziya attestatlari asosida tanlov yöli b-n qabul qilinadi. 5 ta un-t, 3 ta texnika un-ti, 20 ga yaqin in-t va kollejlarda oliy ma'lumot beriladi. Yirik oliy öquv yurtlari: Kopengagen (1479 y.da asos solingan) va Orxus (1928 y.da asos solingan) un-tlari, D. muxandislik akademiyasi, Kopengagen texnika un-ti. Ilmiy muassasalari: Daniya qirolligi fanlar akademiyasi (1742 y. Kopengagen ş.da taşkil etilgan, 210 dan ortiq a'zosi bor), Nafis san'at akademiyasi (1754 y.da asos solingan), Daniya qirolligi texnika fanlari akademiyasi (1937 y. Lingbi ş.da taşkil etilgan, 580 dan ortiq a'zosi, 25 i.t. in-ti va assotsiatsiyalari bor), 20 dan köproq i. t. muassasalari va b. Kutubxonalari: Kopengagendagi Qirollik va Munitsipal, Orxusdagi davlat va un-t kutubxonalari va b. Muzeylari: Kopengagendagi milliy qirollik nafis san'at muzeyi, Kirollik dengiz muzeyi, Odensedagi X. K. Andersen uy-muzeyi va b.
Matbuoti, radioeşittirişi va te-lekörsatuvi. D.da naşr etiladigan yirik gaz. va jur.lar: «Informaşon» («Axborot», kundalik gaz., 1943 y.dan), «Nyu dag» («Yangi kun», kundalik keçki gaz.), «Politiken» («Siyosat», kundalik gaz., 1884 y.dan), «Ekstra bladet» («Favqulodda gazeta», kundalik gaz., 1904 y.dan), «Billed bladet» («Suratli haftanoma», haftalik suratli jur., 1938 y.dan), «Nyu politik» («Yangi siyosat», oylik jur., 1967 y.dan).
Ritsaus byuro — D. axborot agentligi 1866 y.da tuzilgan. D. radio va televideniyesi rasmiy ravişda mustaqil hisoblansa ham, amalda yarim davlat taşkilotidir. Mamlakatdagi barça radioeşittiriş va telekörsatuvlarni D. radiosi davlat taşkiloti nazorat qiladi.
Adabiyoti. Qadim zamonlardan D.da boy oğzaki xalq ijodiyoti paydo bölgan. Dastlabki yozma yodgorliklar 12-a.da lotin tilida yaratilgan. Sakson Grammatikning «Danlarning işlari» tarixiy asari (12—13-a.lar) ma'lum. 13— 14-a. larda dan tilida yaratilgan asarlar, çet tillardan qilingan tarjimalar tobora közga taşlana boşladi. K. Pedersen (1480—1554) ning xalqçil ijodi, «Bibliya»ni tarjima qilişidan adabiy tilining rivojiga asos soldi. 18-a. adabiyotida ma'rifatparvarlik ğoyalari keng tarğib qilindi. L. Xolber ötkir hajviyalari b-n şuhrat qozondi. 19-a. boşlarida A. Elenşleger, N. F. Grundtvig, S. S. Bliker, K. Vinter kabi romantiklar dehqonlar turmuşi va tabiat gözalliklarini tasvirladilar. 19-a. ning 30-y.lari adabiyotiga realizm unsurlari kirib keldi. Bir yoki ikki pardali (kiçik) komediya janri rivojlandi, psixologik tahlil çuqurlaşdi. Bu davrda Xans Andersen ertaklari şuhrat qozondi.
40-y.larda ijtimoiy ziddiyatlarning çuqurlaşuvi siyosiy lirika va satiraning rivojiga ta'sir etdi. 70-y. lar adabiyotida realizm çuqurlaşdi. Maşhur realist yozuvçi Ye. P. Yakobsen «Nils Lyune» romanida kiborlarning fojiali taqdirini psixologik asosladi. X. Draxman, K. Gyellerup, E. Brandes kabi realist adib va şoirlar yirik asarlar yaratdilar. l-jahon uruşi davri (1914—18) adabiyotida «noumid avlod» kayfiyatlari paydo böldi. 20-a.ning 20 — 30-n.larida realistik proza yuksaldi. X. R. Kirk, E. Kristensen, K. Bekker, X. Xerdal, M. Klitgor, X. Pontoppidan, Y. Yensen romanlarida mehnatkaşlar hayoti haqqoniy aks etdi, 30-y.larda, keyinroq Qarşilik körsatiş harakati davrida (1940-45) M. Andersen-Nekse, X. Şerfig, X. R. Kirk, Martin Nilsen kabi yozuvçilar ijodi faşizmga qarşi ruh kasb etdi, ular qamoq va konslagerlarda ham kuraşni davom ettirdilar. Uruşdan keyingi yillarda X. Vulf, T. Ditlevsen, X. L. Yepsen realistik asarlar yozişdi, 60—80-y. larda adabiyotga kirib kelgan yozuvçilar yangi şakllar izlaşdi, voqelikni falsafiy idrok etişga intilişdi.
Me'morligi. D. hududida qad. me'moriy davrga (mil. av.) xos san'at va me'moriy yodgorliklar (Trelleborg, Aggersborg qal'alarining xarobalari va b.) mavjud. D.da yagona qirollik tuzilib (10-a.), xristianlik qabul qilingaç, dastlab yoğoçdan, 11-a. urtalarida esa toşdan ibodatxonalar qurildi. Roman davrida (12-a.—13-a. boşi) xoç şaklida sobor va qalin devorli çerkovlar solindi. Gotika davrida (13-a,—16-a. 30-y.lari) Roskill va Odenseda yirik ibodatxonalar, qalin, baland devor va minorali qasrlar barpo etildi. 16—17- a.larda renessans ta'sirida bezatilgan saroylar, jamoat va turar joy binolari quriş an'ana böldi. 18-a. 1-yarmida binolar barokko uslubida, 2-yarmida esa klassitsizm uslubida qurila boşladi. 19-a. oxiri — 20-a. boşida milliy romantizmga xos binolar yaratildi. K.F. Xarsdorf D. klassitsizmining atokli namoyandasidir. 20-y.larda neoklassitsizm, 30-y.larda esa funksionalizm (X. Kampman, V. Lauritsen kabi me'morlar) uslubi tarqaldi. 2-jahon uruşidan keyin Kopengagen, Odense, Ryonne kabi şaharlar qayta tiklandi. 60—90-y.larga kelib köp (8—12) kavatli turar joylar kurildi. Uy-joy va sanoat zonalarini, qatnov yöllarini qulay joylaştirişga, kökalamzorlaştirişga katta e'tibor berildi.
Tasviriy san'ati. D. hududidan toş, jez, temir davri madaniyat yodgorliklari topilgan (kahrabo haykalçalar, uruş va ov manzaralarining toşga öyilgan tasvirlari, qurol-yaroğlar, ziynat buyumlari, kumuş idişlar, oltin tangalar va b.). Roman davri (12— 13-a.lar) monastirlari naqşlar b-n bezatilgan. Gotika davri (13-a.—16-a. boşlari) soborlaridagi naqşlarda realistik elementlar mavjud. 15-a. ning 2-yarmida D.ga Germaniya, Niderlandiya, Fransiyadan köplab rassom va ustalar köçib keldi. Kopengagenda Badiiy akademiya taşkil etilişi (1754) va klassitsizm taraqqiyoti D. milliy rassomlik maktabining taşkil topi-şiga olib keldi. 19-a. 1-yarmida rassomlik san'atida K. V. Ekkersberg va uning izdoşlari K. Kyobke, V. Bends va b. ijodida lirizm, voqelikning bevosita tasviri kuçli böldi. 20-a. boşlarida D. san'atiga fovizm, kubizm, 30-y.lar örtalaridan impressionizm va abstraksionizm kabi turli oqimlar kirib keldi. Realizm ruhida ijod etuvçi O. Rude, X. Yensen, X. Bidstrup kabi rassomlar ijodi abstraksionizm va b. modernistik oqimlarga qarama-qarşi turdi. Neoklassitsizm tamoyillari asosida ijod etuvçi rassomlar ham bor. Keyingi yillarda maişiy va siyosiy mavzular rassomlarni köproq qiziqtira boşladi.
Musiqasi. Yevropada eng qad.lardan. D. hududida mil. av. 4-a.ga oid puflama musiqa çolğusi topilgan. 12-a.gaça milliy musiqa ijodi janrlari qahramonlik eposi, marosim qöşiqlari, raqs kuylari b-n çeklangan. 12-a.dan professional diniy musiqa, 15-a.dan dunyoviy musiqa namunalari, 17-a.dan musiqaşunoslik asarlari paydo böldi. 18-a. oxiridan D. musiqasi öziga xos milliy xususiyatga ega bölgan. F. Kunsenning dastlabki milliy operasi «Xolger Danske», I. Şulsning milliy xarakterdagi zingşpillari fransuz hajviy opera unsurlarini öziga singdirdi. Milliy simfonizm bunyodkori N. Gade hamda zamonaviy kompo-zitorlik maktabi asosçisi K. Nilsen nomlari Yevropa musiqa madaniyati tarixi sahifalaridan munosib örin olgan. 20-a. 1 -yarmida musiqa markazlari — D. konsert jamiyati, D. musiqaçilari uyuşmasi, kompozitorlari uyuşmasi, Filarmoniya jamiyati, D. radiosining xor va orkestri taşkil etildi. D.da 5 konservatoriya, 10 simfonik orkestr, Musiqa tarixi muzeyi (1898 y.dan), «Daniya musiqa naşriyoti» (1871) bor. Yirik musiqa markazlari — Kopengagen, Odense.
Teatri. Qad. Skandinaviya köşiqçilari — skaldlar ijodida teatr san'ati uçqunlari bölgan. Örta asrlarda D.da misteriya, masxarabozlik, ibodat marosimlari, odob ruhidagi ibratomuz tomoşalar ommalaşdi, maktab öquvçilari turli spektakllar qöya boşladi. Professional teatr esa, 18-a. ning 20-y.larida vujudga keldi. 1722 y. Kopengagenda «Danlar sahnasi» nomli birinçi milliy teatr tuzildi. 1770 y.dan bu teatr «Daniya qirolining teatri» deb yuritila boşladi. Teatr sahnasidan L. Xolberg komediyalari, Y. Evaldning dramalari, jahon klassikasi pyesalari keng örin oldi. Y. L. Xeyberg, N. P. Nilsen, Y. K. Ryuge, A. Nilsen, I. L. Fister kabilar 19-a. yetakçi aktyorlaridir. 20-a. boşida naturalistik va dekadentlik pyesalari köp qöyilişi D. teatrini tanazzulga olib keldi. Lekin 20-y.larning oxiridan «Işçilar teatri», «Ijtimoiy teatr», «Betti Nansen teatri»da klassik va çet el ilğor mualliflari pyesalarining qöyilişi b-n D. teatri yangi bosqiçga kötarila boşladi. 2-jahon uruşidan söng qarşilik körsatiş harakati qahramonlarining jasoratini aks ettiruvçi va dolzarb masalalarga bağişlangan asarlar sahnalaştirildi. Opera va balet rivojlana boşladi. Aktyorlar Kopengagen davlat drama maktabida tayyorlanadi.
Kinosi. Milliy kinofilmlar 1897 y.dan işlab çiqarila boşlandi, bir neça hujjatli lentalar suratga olindi. 1910-y.larda D. kinematografiyasi dunyoga taniddi. 1903 y.da «Katl» badiiy filmi (rej. L. Elfelt) yaratildi, 1906 y.da Kopengagenda «Nordisk» kinostudiyam taşkil etildi. «Arslon ovi» (1907, rej. va aktyor V. Larsen) dastlabki xalqaro muvaffaqiyat keltirdi. «Ajal raqsi», «Vilgelm Tell», «Hamlet» kabi maşhur asarlar sahnalaştirildi, komediya va melodramalar suratga olindi. 1-jahon uruşidan keyin kinofilmlar i.ç. kamaydi, asosan sayoz, siyqa musiqali kinokomediyalar yaratildi. 2-jahon uruş yillarida oilaviy muammolar va tarixiy vokealarni tasvirlovçi filmlar ekranlaştirildi. «Kalamuşlar b-n jang», «Buğdoy xavf ostida» nomli hujjatli lentalarda kuraşga çorlovçi pinhona ğoyalar aks ettirildi. Uruşdan keyin ilğor kinorej. lar D. qarşilik körsatiş harakatiga, bolalar tarbiyasiga, ijtimoiy illatlarni hajv qilişga asosiy e'tibor berdilar. X. Karlsen, P. Kyerulf-Şmidt, E. Balliga, L. va S. Gryonlyukk, N. va K. Rifbyerg kabi rej.lar yaratgan filmlarda çuqur dramatik konflikt va ijtimoiy muammolar ham aks etdi. D.da hujjatli va qisqa metrajli filmlar ayniqsa şuhrat qozondi. 60—90-y.larda köngil oçar hajviy filmlar köproq yaratildi. Kopengagenda kinomuzey, kinomaktab bor. Yiliga 25 töla metrajli, 50 qisqa metrajli film işlab çiqariladi.
Özbekiston — D. munosabatlari. Ikki mamlakat örtasida «Investitsiyalarni özaro qimoyalaş va rağbatlantiriş töğrisida»gi va ÖzR b-n Yevropa Ittifoqi örtasida «Şeriklik va hamkorlik töğrisida»gi bitim asosida özaro savdo-iqtisodiy aloqalarni rivojlantiriş yölga qöyildi. 2000 y.da ikki mamlakat örtasidagi tovar aylanmasi 7,8 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi. Özbekistan D.dan yoğoç buyumlar, doridarmon, qand-şakar, qandolat mahsulotlari, kakao, spirtli va spirtsiz içimliklar, ğalla va yorma, mexanik asbob-uskuna, kimyoviy mahsulotlar, poyabzal, öyinçoklar sotib oladi. Buning evaziga Özbekistan sayyohlik va yuk taşiş sohasida xizmat körsatadi. Özbekiston D.ga qayta işlangan sabzavot va mevalar, oziq-ovqat mahsulotlari, höl meva va yonğoq yuboradi, turli xizmatlar körsatadi. ÖzR hududida D. sarmoyadorlari iştirokidagi 6 korxona, şu jumladan D. sarmoyasi 100% bölgan 2 korxona işlab turibdi. Özbekistonda D.ning «Novo Nordisk» va «York refrijereyşn» kompaniyalarining vakolatxonalari oçilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАНИЯ (Danmark), Дания қироллиги (Konqeriqet Danmark) — Европанинг шим.-ғарбидаги давлат, Ютландия я. о.нинг катта қисмини ва унга яқин ороллар гуруҳи (Зеландия, Фюн, Лолланн, Фальстер ва б.)ни ўз ичига олади. Майд. 43043 км2 (Гренландия ва Фарер о.ларидан ташқари); Аҳолиси 5,33 млн. киши (2000). Пойтахти — Копенгаген ш. Маъмурий жиҳатдан 14 амт (вилоят) га, амтлар эса коммуналарга бўлинади. Копенгаген ва Фредерикеберг ш.лари мустақил маъмурий бирликка ажратилган бўлса ҳам, аммо амтларга тенглаштирилмаган. Ички мухториятдан фойдаланувчи Фарер о.лари ва Гренландия о. Д. қироллиги таркибига киради.
Давлат тузуми. Д.— конституцияли монархия. Амалдаги конституцияси 1953 й. 5 июнда қабул қилинган. Давлат бошлиғи — қирол (қиролича, 1972 й.дан қиролича Маргрете II). Қонун чиқарувчи ҳокимиятни қиролича б-н фолькетинг (бир палатали парламент) амалга оширади. Фолькетинг 179 депутатдан иборат. Улар умумий тўғри ва яширин овоз бериш йўли б-н 4 й. муддатга сайланади. Ижроия ҳокимиятни қирол (қиролича) амалга оширади. У бош вазир ва ҳукумат аъзоларини тайинлайди ҳамда лавозимидан озод этади.
Табиати. Д. ҳудуди кенг баргли урмонлар зонасида жойлашган, ер юзаси текислик. Энг баланд жойи Ютландия я. о.даги Айер-Бавнехой тепалиги (172 м). Тўртламчи даврда ер устини қоплаган музликнинг излари сақланиб қолган. Ютландия я. о. ва б. оролларнинг соҳилларида қўлтиқлар ва бўғозлар кўп. Д.да қазилма бойликлар оз. Каолин, бўр, нефть, торф, қўнғир кумир, газ ва туз конлари бор. Иқлими мўътадил денгиз иқлими, ёзи салқин, баҳор ва куз фасллари узок, давом этади. Киши юмшоқ. Фев. да ўртача т-ра 0°, июлда 15—16°. Йиллик ёгин 600—900 мм. Ёғиннинг кўп қисми кузда ёғади, баҳорда ва ёзда ёғин кам бўлади. Тез-тез туман тушади. Дарёлари жуда қисқа (энг каттаси Гудено, 158 км). Кичик оқар кўл кўп. Мамлакат ғарбининг тупроғи подзол, шарқиники қўнғир ўрмон тупроқлардир. Бу ерларда деҳқончилик қилинади. Денгиз соҳилларида ўтлоқи аллювиал тупроқ, карбонат жинсларда эса карбонатли қўнғир тупроқлар пайдо бўлган. Ҳудудининг 10% га яқини ўрмон б-н банд. Қарағай, қорақарағай, қорақайин ва дуб ўрмонлари бор. Бу ўрмонларда ёввойи хайвонлардан оҳу, асил ва чипор буғу, элик, тийин, тустовуқ учрайди. Соҳилларда парранда кўп. Йирик қўриқхоналари: Хесселё, Ворсе.
Аҳолисининг 98% данлар; немислар ва фризлар ҳам бор. Аҳолининг ўртача зичлиги бир км2 га 114 киши. Аҳолининг 84,9% шаҳарларда яшайди. Расмий тили — дан тили. Диндорларнинг 91% — лютеранлар. Йирик шаҳарлари: Копенгаген, Орхус, Оденсе, Ольборг.
Тарихи. Д. ҳудудида одам қадим замонлардан бери яшаб келган. 5—6-а. ларда бу ерга данлар қабиласи келиб жойлашган ва 8-а.да улар Д.даги асосий қабилага айланган. Мамлакат номи шу қабила номидан келиб чиққан. Д. давлати 9—10-а.ларда шаклланган. 11-а. бошларида Буюк Кнуд 1 ҳукмронлиги даврида Англия ва Норвегия Д.га қисқа вақт қарам бўлиб турди. Вальдемар I (1157- 82), Кнуд VI (1182-1202) ва Вальдемар II (1202—41) қироллик қилган даврларда Д. давлати бирмунча мустаҳкамланган. Скандинавия давлатлари орасида Д. иқтисодий тараққий этган ва сиёсий жиҳатдан кучли бўлган. 1380 й. Д.- Норвегия унияси (иттифоқи) тузилган. 1397 й. (Маргарита даврида) барча Скандинавия давлатлари Кальмар униясига мувофиқ Д. қироллигига қўшилди.
16-а.нинг 2-ярмидан йирик хусусий ер эгалиги ривожлана бошлади. Д. Болтиқ ва Шим. денгиз савдо йўлида муҳим географик ўрин эгаллагани туфайли моддий жиҳатдан бирмунча фонда кўрар эди. Болтиқ денгизида ўз ҳукмронлигини мустаҳкамлаш ва Швецияни унинг таркибида ушлаб туриш мақсадида Д. б-н Швеция ўртасида кўп марта бўлиб ўтган урушлар Д.нинг мағлубияти б-н тугаб, Болтик, денгизида Швеция ҳукмрон бўлиб олди. 17-а.га келиб Д.да дастлабки ихтисослашган қирол мануфактуралари пайдо бўлиб, улар давлатнинг ўқ-дори, қурол-аслаҳа ва ҳарбий анжомга бўлган эҳтиёжини қондириб турди.
1660 й. Д. давлати меросий монархия деб эълон қилинди. Фредерик III (1648—70 й.ларда идора қилган) томонидан эълон қилинган қонун (1665) Д. абсолют монархияга айланганини юридик жиҳатдан тасдиқлади. Ригсрод (йирик феодаллар органи) бекор қилиниб, ригсдаг (табака вакиллари мажлиси) ҳам чақирилмайдиган бўлди. Мамлакатни марказлаштириш мақсадида бир қатор тадбирлар амалга оширилди. 1751—70 й.ларда ҳукуматга бошчилик қилган граф Бернсторф утказган меркантилизм сиёсати Д.нинг хўжалик аҳволини оғирлаштирди.
Наполеон урушларида Франция томонида урушда қатнашган Д. мағлубиятга учраб, бирмунча ҳудудидан ажралди ва хўжалигига катта зарар етди. 1840 й. миллий либерал партия тузилди (1870 й. тарқатиб юборилди). 1849 й. июнь конституциясига мувофиқ Д. икки палатали чекланган монархияга айланди. Шу йили йирик ер эгалари манфаатини ҳимоя қилувчи консерватив партия (Хойре партияси) тузилди. 1848—50 й.лардаги Д.- Пруссия ва 1864 й.ги Австрия-Д. урушларидан сўнг Д. Шлезвиг, Гольштейн ва Лауэнбургдан ажраб, ягона миллий давлатга айланди. 70-й.ларда Хойре партияси б-н Венстре партияси ўртасида сиёсий ҳокимият учун бўлган курашда қишлоқ сармоядорлари манфаатини ҳимоя қилган Венстре партияси ғалаба қозонди.
19-а. охири — 20-а. бошларида рўй берган сиёсий ва ижтимоий узгаришлар 1915 й.ги конституцияда ўз аксини топди. 1-жаҳон урушида Д. бетараф турди.
1930-й.лардаги жаҳон иқтисодий буҳрони Д. иқтисодиётига катта салбий таъсир этди. 1940 й. апр.да Германия Д.ни босиб олди ва уни ўзининг озиқ-овқат базасига айлантирди. 1942—43 й.ларда мамлакатда қаршилик кўрсатиш ҳаракати авж олди. 1943 й. сент.да қаршилик кўрсатиш қаракатининг раҳбар органи ҳисобланган Озодлик кенгаши тузилди. 1945 й. 5 майда мамлакат тўла озод қилинди. Д.— 1945 й.дан БМТ аъзоси. 1949 й. 4 апр.дан Шим. Атлантика пакти (НАТО) аъзосидир.
Миллий байрамлари — 16 апр. — Қиролича туғилган кун (1940), 5 июнь — Конституция куни (1849). ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 1992 й. 25 янв.да ўрнатган.
Асосий сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Венстре, сўл либерал партия, 1870 й.да тузилган; Консерватив халқ партияси, 1916 й.да тузилган; Тараққиёт партияси, 1972 й.да асос солинган; Радикал сўл партия, 1905 й.да тузилган; Д. социал-демократик партияси, 1871 й.да асос солинган; Социалистик халқ, партияси, 1959 й.да тузилган; Христиан халқ партияси, 1970 й.да асос солинган; Марказ демократлари партияси, 1973 й. тузилган; Д. халқ партияси, 1995 й.да ташкил этилган. Д. касаба уюшмалари марказий бирлашмаси, 1898 й.да тузилган бўлиб, Халқаро эркин касаба уюшмалари конфедерацияси, Европа касаба уюшмалари конфедерацияси ва Шим. Европа касаба уюшмалари кенгашига киради.
Хўжалиги. Д. юксак даражада ривожланган индустриал-аграр мамлакат бўлиб, бошқа давлатлар б-н кенг иқтисодий алоқа боғлаган. Хусусий сармоя устунлик қилади. Ялпи миллий маҳсулотнинг 30% давлат секторига тўғри келади. Ялпи ички маҳсулотда саноат ва қурилишнинг улуши 26,4%, қишлоқ, ўрмон хўжалиги ва балиқчиликнинг улуши — 3,5%. Ялпи маҳсулотнинг 40% дан кўпроғи четга сотилади.
Саноатида нефть, табиий газ, каолин қазиб чиқариш катта ўрин олади. 2-жаҳон уруши (1939—45)дан кейин машинасозлик саноати ривож топди. Кимё саноати, нефтдан турли махсулотлар и. ч. ҳам ривожланган. Ёқилғига бўлган эхтиёжнинг бир қисми четдан келтириладиган нефть ва нефть маҳсулотлари ҳисобига қондирилади. Саноатда майда ва ўрта корхоналар кўп. Кемасозлик алоҳида ўрин тутади; энг йирик саноат марказлари: Копенгаген, Оденсе, Хельсингёр, Наксков. Машинасозликнинг бошқа тармоқлари асосан кема дизеллари, цемент ва озиқ-овқат саноати учун асбоб-ускуналар, электр мотор, трансформатор, радиоприёмник, телевизор, магнитофонлар ишлаб чиқаради (асосий марказлари Копенгаген, Оденсе). Кимё саноати доридармон, фосфатли ва азотли ўғитлар, синтетик смола ва пластмассалар и. ч.га ихтисослашган. Тўқимачилик, трикотаж ва тикувчилик саноатининг асосий марказлари Ютландиянинг шарқи ва шим.да жойлашган (Вайле, Хернинг, Виборг ва б.). Мамлакатнинг турли жойларида озиқ-овқат, хусусан сут ва гўшт саноати корхоналари барпо этилган. Йилига ўртача 30 млрд. кВт-соат электр энергия ҳосил қилинади. 90-й.ларнинг ўрталарида нефть қазиб олиш энг юкрри даражага етди (7 млн. тонна).
Кишлоқ хўжалиги Д. иқтисодиётининг энг маҳсулдор тармоғи ҳисобланади. Мамлакатда 80 мингга яқин фермер хўжалиги бор. Улар юксак ҳосилдорликка эришадилар ва маҳсулотнинг асосий қисмини чет элларга сотадилар. Д. ҳудудининг 70% (3 млн. га) қ. х.да фойдаланилади Қ. х. товар маҳсулоти умумий қийматининг 90% ини чорвачилик беради. Аҳоли жон бошига сут, ёғ ва гўшт етиштиришда дунёда олдинги ўринлардан бирини эгаллайди. Деҳқончилиги юқори даражада механизациялашган. Чорвачиликда қорамол, чўчқа боқилади, паррандачилик ривожланган.
Транспорти. Т. й. узунлиги 3 минг км дан ортиқ, ундан 2470 км электрлаштирилган. Автомобиль йўллари уз. 71 минг км. Асосий порти — Копенгаген. Ташқи савдоси ялпи ички маҳсулотнинг 37% ини ташкил этади. Четга асосан машина ва асбоб-ускуналар, қ.х. ва озиқ-овқат саноати маҳсулотлари чиқаради. Ташқи савдодаги асосий мижозлари: Германия, Швеция, Буюк Британия. Пул бирлиги — Д. кронаси.
Маорифи, маданий-маърифий ва илмий муассасалари. Д. маориф тизимининг илк бўғини — болалар боғчалари. 6 ёшдан болалар учун 9 й.лик мажбурий таълим жорий этилган. Бошланғич мактабларда ўқиш муддати — 7 й., кичик ўрта (реал) мактабларда 3 й., юқори ўрта мактаб (гимназия)ларда 3 й., хунар-техника билим юртларида 1 — 3 й. Болаларнинг 90% бепул давлат мактабларида таълим олади. Олий ўқув юртларига гимназия аттестатлари асосида танлов йўли б-н қабул қилинади. 5 та ун-т, 3 та техника ун-ти, 20 га яқин ин-т ва коллежларда олий маълумот берилади. Йирик олий ўқув юртлари: Копенгаген (1479 й.да асос солинган) ва Орхус (1928 й.да асос солинган) ун-тлари, Д. мухандислик академияси, Копенгаген техника ун-ти. Илмий муассасалари: Дания қироллиги фанлар академияси (1742 й. Копенгаген ш.да ташкил этилган, 210 дан ортиқ аъзоси бор), Нафис санъат академияси (1754 й.да асос солинган), Дания қироллиги техника фанлари академияси (1937 й. Лингби ш.да ташкил этилган, 580 дан ортиқ аъзоси, 25 и.т. ин-ти ва ассоциациялари бор), 20 дан кўпроқ и. т. муассасалари ва б. Кутубхоналари: Копенгагендаги Қироллик ва Муниципал, Орхусдаги давлат ва ун-т кутубхоналари ва б. Музейлари: Копенгагендаги миллий қироллик нафис санъат музейи, Кироллик денгиз музейи, Оденседаги X. К. Андерсен уй-музейи ва б.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва те-лекўрсатуви. Д.да нашр этиладиган йирик газ. ва жур.лар: «Информашон» («Ахборот», кундалик газ., 1943 й.дан), «Ню даг» («Янги кун», кундалик кечки газ.), «Политикен» («Сиёсат», кундалик газ., 1884 й.дан), «Экстра бладет» («Фавқулодда газета», кундалик газ., 1904 й.дан), «Биллед бладет» («Суратли ҳафтанома», ҳафталик суратли жур., 1938 й.дан), «Ню политик» («Янги сиёсат», ойлик жур., 1967 й.дан).
Ритсаус бюро — Д. ахборот агентлиги 1866 й.да тузилган. Д. радио ва телевидениеси расмий равишда мустақил ҳисобланса ҳам, амалда ярим давлат ташкилотидир. Мамлакатдаги барча радиоэшиттириш ва телекўрсатувларни Д. радиоси давлат ташкилоти назорат қилади.
Адабиёти. Қадим замонлардан Д.да бой оғзаки халқ ижодиёти пайдо бўлган. Дастлабки ёзма ёдгорликлар 12-а.да лотин тилида яратилган. Саксон Грамматикнинг «Данларнинг ишлари» тарихий асари (12—13-а.лар) маълум. 13— 14-а. ларда дан тилида яратилган асарлар, чет тиллардан қилинган таржималар тобора кўзга ташлана бошлади. К. Педерсен (1480—1554) нинг халқчил ижоди, «Библия»ни таржима қилишидан адабий тилининг ривожига асос солди. 18-а. адабиётида маърифатпарварлик ғоялари кенг тарғиб қилинди. Л. Хольбер ўткир ҳажвиялари б-н шуҳрат қозонди. 19-а. бошларида А. Эленшлегер, Н. Ф. Грундтвиг, С. С. Бликер, К. Винтер каби романтиклар деҳқонлар турмуши ва табиат гўзалликларини тасвирладилар. 19-а. нинг 30-й.лари адабиётига реализм унсурлари кириб келди. Бир ёки икки пардали (кичик) комедия жанри ривожланди, психологик таҳлил чуқурлашди. Бу даврда Ханс Андерсен эртаклари шуҳрат қозонди.
40-й.ларда ижтимоий зиддиятларнинг чуқурлашуви сиёсий лирика ва сатиранинг ривожига таъсир этди. 70-й. лар адабиётида реализм чуқурлашди. Машҳур реалист ёзувчи Е. П. Якобсен «Нильс Люне» романида киборларнинг фожиали тақдирини психологик асослади. X. Драхман, К. Гьеллеруп, Э. Брандес каби реалист адиб ва шоирлар йирик асарлар яратдилар. l-жаҳон уруши даври (1914—18) адабиётида «ноумид авлод» кайфиятлари пайдо бўлди. 20-а.нинг 20 — 30-н.ларида реалистик проза юксалди. X. Р. Кирк, Э. Кристенсен, К. Беккер, X. Хердаль, М. Клитгор, X. Понтоппидан, Й. Йенсен романларида меҳнаткашлар ҳаёти ҳаққоний акс этди, 30-й.ларда, кейинроқ Қаршилик кўрсатиш ҳаракати даврида (1940-45) М. Андерсен-Нексе, X. Шерфиг, X. Р. Кирк, Мартин Нильсен каби ёзувчилар ижоди фашизмга қарши руҳ касб этди, улар қамоқ ва концлагерларда ҳам курашни давом эттирдилар. Урушдан кейинги йилларда X. Вульф, Т. Дитлевсен, X. Л. Йепсен реалистик асарлар ёзишди, 60—80-й. ларда адабиётга кириб келган ёзувчилар янги шакллар излашди, воқеликни фалсафий идрок этишга интилишди.
Меъморлиги. Д. ҳудудида қад. меъморий даврга (мил. ав.) хос санъат ва меъморий ёдгорликлар (Треллеборг, Аггерсборг қалъаларининг харобалари ва б.) мавжуд. Д.да ягона қироллик тузилиб (10-а.), христианлик қабул қилингач, дастлаб ёғочдан, 11-а. урталарида эса тошдан ибодатхоналар қурилди. Роман даврида (12-а.—13-а. боши) хоч шаклида собор ва қалин деворли черковлар солинди. Готика даврида (13-а,—16-а. 30-й.лари) Роскилл ва Оденседа йирик ибодатхоналар, қалин, баланд девор ва минорали қасрлар барпо этилди. 16—17- а.ларда ренессанс таъсирида безатилган саройлар, жамоат ва турар жой бинолари қуриш анъана бўлди. 18-а. 1-ярмида бинолар барокко услубида, 2-ярмида эса классицизм услубида қурила бошлади. 19-а. охири — 20-а. бошида миллий романтизмга хос бинолар яратилди. К.Ф. Харсдорф Д. классицизмининг атокли намояндасидир. 20-й.ларда неоклассицизм, 30-й.ларда эса функционализм (X. Кампман, В. Лауритсен каби меъморлар) услуби тарқалди. 2-жаҳон урушидан кейин Копенгаген, Оденсе, Рённе каби шаҳарлар қайта тикланди. 60—90-й.ларга келиб кўп (8—12) каватли турар жойлар курилди. Уй-жой ва саноат зоналарини, қатнов йўлларини қулай жойлаштиришга, кўкаламзорлаштиришга катта эътибор берилди.
Тасвирий санъати. Д. ҳудудидан тош, жез, темир даври маданият ёдгорликлари топилган (каҳрабо ҳайкалчалар, уруш ва ов манзараларининг тошга ўйилган тасвирлари, қурол-яроғлар, зийнат буюмлари, кумуш идишлар, олтин тангалар ва б.). Роман даври (12— 13-а.лар) монастирлари нақшлар б-н безатилган. Готика даври (13-а.—16-а. бошлари) соборларидаги нақшларда реалистик элементлар мавжуд. 15-а. нинг 2-ярмида Д.га Германия, Нидерландия, Франциядан кўплаб рассом ва усталар кўчиб келди. Копенгагенда Бадиий академия ташкил этилиши (1754) ва классицизм тараққиёти Д. миллий рассомлик мактабининг ташкил топи-шига олиб келди. 19-а. 1-ярмида рассомлик санъатида К. В. Эккерсберг ва унинг издошлари К. Кёбке, В. Бендс ва б. ижодида лиризм, воқеликнинг бевосита тасвири кучли бўлди. 20-а. бошларида Д. санъатига фовизм, кубизм, 30-й.лар ўрталаридан импрессионизм ва абстракционизм каби турли оқимлар кириб келди. Реализм руҳида ижод этувчи О. Руде, X. Енсен, X. Бидструп каби рассомлар ижоди абстракционизм ва б. модернистик оқимларга қарама-қарши турди. Неоклассицизм тамойиллари асосида ижод этувчи рассомлар ҳам бор. Кейинги йилларда маиший ва сиёсий мавзулар рассомларни кўпроқ қизиқтира бошлади.
Мусиқаси. Европада энг қад.лардан. Д. ҳудудида мил. ав. 4-а.га оид пуфлама мусиқа чолғуси топилган. 12-а.гача миллий мусиқа ижоди жанрлари қаҳрамонлик эпоси, маросим қўшиқлари, рақс куйлари б-н чекланган. 12-а.дан профессионал диний мусиқа, 15-а.дан дунёвий мусиқа намуналари, 17-а.дан мусиқашунослик асарлари пайдо бўлди. 18-а. охиридан Д. мусиқаси ўзига хос миллий хусусиятга эга бўлган. Ф. Кунценнинг дастлабки миллий операси «Хольгер Данске», И. Шульцнинг миллий характердаги зингшпиллари француз ҳажвий опера унсурларини ўзига сингдирди. Миллий симфонизм бунёдкори Н. Гаде ҳамда замонавий компо-зиторлик мактаби асосчиси К. Нильсен номлари Европа мусиқа маданияти тарихи саҳифаларидан муносиб ўрин олган. 20-а. 1 -ярмида мусиқа марказлари — Д. концерт жамияти, Д. мусиқачилари уюшмаси, композиторлари уюшмаси, Филармония жамияти, Д. радиосининг хор ва оркестри ташкил этилди. Д.да 5 консерватория, 10 симфоник оркестр, Мусиқа тарихи музейи (1898 й.дан), «Дания мусиқа нашриёти» (1871) бор. Йирик мусиқа марказлари — Копенгаген, Оденсе.
Театри. Қад. Скандинавия кўшиқчилари — скальдлар ижодида театр санъати учқунлари бўлган. Ўрта асрларда Д.да мистерия, масхарабозлик, ибодат маросимлари, одоб руҳидаги ибратомуз томошалар оммалашди, мактаб ўқувчилари турли спектакллар қўя бошлади. Профессионал театр эса, 18-а. нинг 20-й.ларида вужудга келди. 1722 й. Копенгагенда «Данлар саҳнаси» номли биринчи миллий театр тузилди. 1770 й.дан бу театр «Дания қиролининг театри» деб юритила бошлади. Театр саҳнасидан Л. Хольберг комедиялари, Й. Эвальднинг драмалари, жаҳон классикаси пьесалари кенг ўрин олди. Й. Л. Хейберг, Н. П. Нильсен, Й. К. Рюге, А. Нильсен, И. Л. Фистер кабилар 19-а. етакчи актёрларидир. 20-а. бошида натуралистик ва декадентлик пьесалари кўп қўйилиши Д. театрини таназзулга олиб келди. Лекин 20-й.ларнинг охиридан «Ишчилар театри», «Ижтимоий театр», «Бетти Нансен театри»да классик ва чет эл илғор муаллифлари пьесаларининг қўйилиши б-н Д. театри янги босқичга кўтарила бошлади. 2-жаҳон урушидан сўнг қаршилик кўрсатиш ҳаракати қаҳрамонларининг жасоратини акс эттирувчи ва долзарб масалаларга бағишланган асарлар саҳналаштирилди. Опера ва балет ривожлана бошлади. Актёрлар Копенгаген давлат драма мактабида тайёрланади.
Киноси. Миллий кинофильмлар 1897 й.дан ишлаб чиқарила бошланди, бир неча ҳужжатли ленталар суратга олинди. 1910-й.ларда Д. кинематографияси дунёга танидди. 1903 й.да «Катл» бадиий фильми (реж. Л. Эльфельт) яратилди, 1906 й.да Копенгагенда «Нордиск» киностудиям ташкил этилди. «Арслон ови» (1907, реж. ва актёр В. Ларсен) дастлабки халқаро муваффақият келтирди. «Ажал рақси», «Вильгельм Телль», «Ҳамлет» каби машҳур асарлар саҳналаштирилди, комедия ва мелодрамалар суратга олинди. 1-жаҳон урушидан кейин кинофильмлар и.ч. камайди, асосан саёз, сийқа мусиқали кинокомедиялар яратилди. 2-жаҳон уруш йилларида оилавий муаммолар ва тарихий вокеаларни тасвирловчи фильмлар экранлаштирилди. «Каламушлар б-н жанг», «Буғдой хавф остида» номли ҳужжатли ленталарда курашга чорловчи пинҳона ғоялар акс эттирилди. Урушдан кейин илғор кинореж. лар Д. қаршилик кўрсатиш ҳаракатига, болалар тарбиясига, ижтимоий иллатларни ҳажв қилишга асосий эътибор бердилар. X. Карлсен, П. Кьерульф-Шмидт, Э. Баллига, Л. ва С. Грёнлюкк, Н. ва К. Рифбьерг каби реж.лар яратган фильмларда чуқур драматик конфликт ва ижтимоий муаммолар ҳам акс этди. Д.да ҳужжатли ва қисқа метражли фильмлар айниқса шуҳрат қозонди. 60—90-й.ларда кўнгил очар ҳажвий фильмлар кўпроқ яратилди. Копенгагенда киномузей, киномактаб бор. Йилига 25 тўла метражли, 50 қисқа метражли фильм ишлаб чиқарилади.
Ўзбекистон — Д. муносабатлари. Икки мамлакат ўртасида «Инвестицияларни ўзаро қимоялаш ва рағбатлантириш тўғрисида»ги ва ЎзР б-н Европа Иттифоқи ўртасида «Шериклик ва ҳамкорлик тўғрисида»ги битим асосида ўзаро савдо-иқтисодий алоқаларни ривожлантириш йўлга қўйилди. 2000 й.да икки мамлакат ўртасидаги товар айланмаси 7,8 млн. АҚШ долларини ташкил этди. Ўзбекистан Д.дан ёғоч буюмлар, доридармон, қанд-шакар, қандолат маҳсулотлари, какао, спиртли ва спиртсиз ичимликлар, ғалла ва ёрма, механик асбоб-ускуна, кимёвий маҳсулотлар, пойабзал, ўйинчоклар сотиб олади. Бунинг эвазига Ўзбекистан сайёҳлик ва юк ташиш соҳасида хизмат кўрсатади. Ўзбекистон Д.га қайта ишланган сабзавот ва мевалар, озиқ-овқат маҳсулотлари, ҳўл мева ва ёнғоқ юборади, турли хизматлар кўрсатади. ЎзР ҳудудида Д. сармоядорлари иштирокидаги 6 корхона, шу жумладан Д. сармояси 100% бўлган 2 корхона ишлаб турибди. Ўзбекистонда Д.нинг «Ново Нордиск» ва «Йорк рефрижерейшн» компанияларининг ваколатхоналари очилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.