Danlar

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 78–80-b. — ziyouz.com

Danlar DANLAR, daniyaliklar (özlarini danskere deb ataydilar) — xalq. Daniyaning asosiy aholisi (5 mln. kişiga yaqin). Şuningdek, Şvetsiya, Norvegiya, Germaniya, AQŞ, Kanada va b. mamlakatlarda yaşaydilar. Umumiy soni 5,6 mln. kişi (1990-y.lar örtalari). Yevropeoid irqiga mansub. Dan tilida sözlaşadi. Dindorlari, asosan, lyuteranlar, protestantlar, katoliklar ham bor. Kadimda Daniyaning hoz. hududida german qabilalari (kimvrlar, yutlar, angllar, sakslar) joylaşgan; 5—6-a.larda Jan. Şvetsiyadan german qabilalaridan bölgan danlar bostirib kirgan. 6—8-a. larda bu qabilalarda ibtidoiy tuzum parçalaniş jarayoni sodir bölgan; 10— 11-a.larda ulardan yagona dan elati vujudga kelgan; ilk davlat tuzilgan. 19-a. da dan millati şakllangan. An'anaviy maşğulotlari — dehqonçilik va çorvaçilik, şuningdek, hunarmandçilikning temirçilik, zargarlik, kulolçilik, yoğoç öymakorligi, kaştaçilik, gilam töqiş va b. turlari ham rivojlangan.

DANTE Aligyeri (Dante Alighieri) (1265.5, Florensiya - 1321.14.9, Ravenna) — italyan şoiri. Qad. dvoryan naslidan. Dastlabki «Yangi hayot» (1292) asari sevgilisi Beatriçega bağişlangan sonetlardan va nasriy lavhalardan iborat. 90-y. lar oxirida hukmron gvelflar partiyasi «oqlar» va «qoralar»ga ajralib çiqqaç, Florensiyada hokimiyat «qoralar» qöliga ötadi. Öşa paytda Rimda bölgan «oqlar» vakili D.ning mol-mulki musodara etilib, özi ölimga hukm etiladi. Şundan keyin D. Florensiyadan çiqib ketadi (1302) va umrining oxirigaça darbadarlikda yaşaydi, siyosat b-n şuğullanmaydi. D. falsafiy ruxdagi «Bazm» (1308), «Monarxiya haqida» (1313), «Yer va suv haqida» (1320) risolalarida gumanistik qaraşlarni ilgari suradi, davrning muhim ijtimoiyaxloqiy muammolariga javob izlaydi. Jumladan, «Monarxiya haqida» asarida D. butun jaxrn monarxiyasini yer yuzidagi odamlarning farovonligini ta'minlaydigan adolatli davlat şakli sifatida himoya qiladi.

«Komediya» D. ijodining çöqqisidir (1307—21). Keyinroq bu doston «Ilohiy komediya» deb ham yuritilgan. D. vafotidan söng qöşilgan «ilohiy» sözi şoir ijodi muxlislari tomonidan asarning badiiy jihatdan yuksakligini ifodalaş uçun qöllanilgan. Doston 3 qism («Dözax», «A'rof», «Jannat») dan iborat. Har bir qismda 33 ta qöşiq bor. Doston D.ning şoir Vergiliy yetakçiligida u dunyoga sayohati tarzida yozilgan. Bu şakl Şarq obidasi «Merojnoma» syujetini eslatadi. «Komediya» an'anaviy diniy syujet asosida bölsada, undagi gumanizm mağzini real dunyodagi insonlar hayoti taşkil etadi. D. asarda insoniyat tarixining turli davrlarida yaşagan kişilarning murakkab falsafiy qaraşlariga munosabatini bildiradi. «Komediya»ning «Dözax» qismidagi 4-qöşiqda jahonning buyuk donişmandlari Demokrit, Fales, Geraklit, Evklid, Ptolemey, Gippokratlar qatorida Şarqning uluğ mutafakkirlari Ibn Sino va Ibn Ruşdlar tilga olinadi. Qöşiqda qad. Turon podşosining qizi, afsonaviy baliq tanli sarkarda ayol Semiramida, Misr malikasi Kleopatra faoliyatiga munosabat bildiriladi. «A'rof»da massagetlar malikasi Tömaris qaxramonligi tasvirlangan. «Ilohiy komediya» badiiy yuksak bölişi b-n birga, kişilik jamiyati taraqqiyotida yiğilgan bilimlarning boy xazinasidir. D. Şarq va Ğarb tafakkuri mevalarini omuxta etgan. Muallif Şarq donişmandlari Ibn Sino, Ahmad Farğoniy, Abu Maş'ar, Muhammad Xorazmiy va b.ning asarlaridan foydalangan.

D. italyan adabiy tilining yaratuvçisi hisoblanadi. Uning dostoni uslubida oddiy xalq tili oliy tabaqa kişilari tiliga xos tantanavorlik, rang-baranglik va dramatizm b-n uyğunlaşib ketgan. D. öz davridagi ijodkorlardan farkli ölaroq butun italyan millati nomidan gapirib, uning asriy orzu-armonlarini ifodalagan. Şuning uçun ham uni örta asrning sönggi şoiri va ayni paytda, yangi davrning birinçi şoiri, deyişadi. D. ijodi italyan adabiyoti va butun Yevropa madaniyati taraqqiyotiga katta ta'sir körsatdi. Şoir ijodi adabiyotşunos olimlar tomonidan keng tadqiq etilgan. D. asarlari jahon xalqlarining köpgina tillariga tarjima qilingan. «Ilohiy komediya» dostonining «Dözax» qismi özbek tilida Abdulla Oripov tarjimasida naşr etilgan (1978).

As: Bojestvennaya komediya, M., 1961.

Ad.: Golenişev-Kutuzov I ., Tvorçestvo Dante i mirovaya literatura, M., 1971; Komilov N., Ibn Sino va Dante, T., 1983; Sulaymonova F., Şarq va Ğarb, T., 1997; Komilov N., Tafakkur karvonlari, T., 1999.

Najmiddin Komilov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ДАНЛАР, данияликлар (ўзларини данскере деб атайдилар) — халқ. Даниянинг асосий аҳолиси (5 млн. кишига яқин). Шунингдек, Швеция, Норвегия, Германия, АҚШ, Канада ва б. мамлакатларда яшайдилар. Умумий сони 5,6 млн. киши (1990-й.лар ўрталари). Европеоид ирқига мансуб. Дан тилида сўзлашади. Диндорлари, асосан, лютеранлар, протестантлар, католиклар ҳам бор. Кадимда Даниянинг ҳоз. ҳудудида герман қабилалари (кимврлар, ютлар, англлар, сакслар) жойлашган; 5—6-а.ларда Жан. Швециядан герман қабилаларидан бўлган данлар бостириб кирган. 6—8-а. ларда бу қабилаларда ибтидоий тузум парчаланиш жараёни содир бўлган; 10— 11-а.ларда улардан ягона дан элати вужудга келган; илк давлат тузилган. 19-а. да дан миллати шаклланган. Анъанавий машғулотлари — деҳқончилик ва чорвачилик, шунингдек, ҳунармандчиликнинг темирчилик, заргарлик, кулолчилик, ёғоч ўймакорлиги, каштачилик, гилам тўқиш ва б. турлари ҳам ривожланган.

ДАНТЕ Алигьери (Dante Alighieri) (1265.5, Флоренция - 1321.14.9, Равенна) — итальян шоири. Қад. дворян наслидан. Дастлабки «Янги ҳаёт» (1292) асари севгилиси Беатричега бағишланган сонетлардан ва насрий лавҳалардан иборат. 90-й. лар охирида ҳукмрон гвельфлар партияси «оқлар» ва «қоралар»га ажралиб чиққач, Флоренцияда ҳокимият «қоралар» қўлига ўтади. Ўша пайтда Римда бўлган «оқлар» вакили Д.нинг мол-мулки мусодара этилиб, ўзи ўлимга ҳукм этилади. Шундан кейин Д. Флоренциядан чиқиб кетади (1302) ва умрининг охиригача дарбадарликда яшайди, сиёсат б-н шуғулланмайди. Д. фалсафий рухдаги «Базм» (1308), «Монархия ҳақида» (1313), «Ер ва сув ҳақида» (1320) рисолаларида гуманистик қарашларни илгари суради, даврнинг муҳим ижтимоийахлоқий муаммоларига жавоб излайди. Жумладан, «Монархия ҳақида» асарида Д. бутун жахрн монархиясини ер юзидаги одамларнинг фаровонлигини таъминлайдиган адолатли давлат шакли сифатида ҳимоя қилади.

«Комедия» Д. ижодининг чўққисидир (1307—21). Кейинроқ бу достон «Илоҳий комедия» деб ҳам юритилган. Д. вафотидан сўнг қўшилган «илоҳий» сўзи шоир ижоди мухлислари томонидан асарнинг бадиий жиҳатдан юксаклигини ифодалаш учун қўлланилган. Достон 3 қисм («Дўзах», «Аъроф», «Жаннат») дан иборат. Ҳар бир қисмда 33 та қўшиқ бор. Достон Д.нинг шоир Вергилий етакчилигида у дунёга саёҳати тарзида ёзилган. Бу шакл Шарқ обидаси «Мерожнома» сюжетини эслатади. «Комедия» анъанавий диний сюжет асосида бўлсада, ундаги гуманизм мағзини реал дунёдаги инсонлар ҳаёти ташкил этади. Д. асарда инсоният тарихининг турли даврларида яшаган кишиларнинг мураккаб фалсафий қарашларига муносабатини билдиради. «Комедия»нинг «Дўзах» қисмидаги 4-қўшиқда жаҳоннинг буюк донишмандлари Демокрит, Фалес, Гераклит, Эвклид, Птолемей, Гиппократлар қаторида Шарқнинг улуғ мутафаккирлари Ибн Сино ва Ибн Рушдлар тилга олинади. Қўшиқда қад. Турон подшосининг қизи, афсонавий балиқ танли саркарда аёл Семирамида, Миср маликаси Клеопатра фаолиятига муносабат билдирилади. «Аъроф»да массагетлар маликаси Тўмарис қахрамонлиги тасвирланган. «Илоҳий комедия» бадиий юксак бўлиши б-н бирга, кишилик жамияти тараққиётида йиғилган билимларнинг бой хазинасидир. Д. Шарқ ва Ғарб тафаккури меваларини омухта этган. Муаллиф Шарқ донишмандлари Ибн Сино, Аҳмад Фарғоний, Абу Машъар, Муҳаммад Хоразмий ва б.нинг асарларидан фойдаланган.

Д. итальян адабий тилининг яратувчиси ҳисобланади. Унинг достони услубида оддий халқ тили олий табақа кишилари тилига хос тантанаворлик, ранг-баранглик ва драматизм б-н уйғунлашиб кетган. Д. ўз давридаги ижодкорлардан фаркли ўлароқ бутун итальян миллати номидан гапириб, унинг асрий орзу-армонларини ифодалаган. Шунинг учун ҳам уни ўрта асрнинг сўнгги шоири ва айни пайтда, янги даврнинг биринчи шоири, дейишади. Д. ижоди итальян адабиёти ва бутун Европа маданияти тараққиётига катта таъсир кўрсатди. Шоир ижоди адабиётшунос олимлар томонидан кенг тадқиқ этилган. Д. асарлари жаҳон халқларининг кўпгина тилларига таржима қилинган. «Илоҳий комедия» достонининг «Дўзах» қисми ўзбек тилида Абдулла Орипов таржимасида нашр этилган (1978).

Ас: Божественная комедия, М., 1961.

Ад.: Голенищев-Кутузов И ., Творчество Данте и мировая литература, М., 1971; Комилов Н., Ибн Сино ва Данте, Т., 1983; Сулаймонова Ф., Шарқ ва Ғарб, Т., 1997; Комилов Н., Тафаккур карвонлари, Т., 1999.

Нажмиддин Комилов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.