Daosizm

Daosizm (dao sözidan) — 1) qad. xitoy falsafasidagi yönalişlardan biri; dao haqidagi ta'limot. Mil.av. 6—5-a. larda vujudga kelgan. Asosçisi Lao-szi hisoblanadi, uning ğoyalari «Dao de szin» kitobida bayon etilgan. D. vakillari — mil. av. 4— 3-a.larda yaşagan Yan Çju, In Ven, Çjuan-szi. D.ga köra, tabiat va inson hayoti «ilohiy samoviy qonun»ga boğliq emas, balki narsalarning tabiiy yöli, qonuni — «dao»ga asoslanadi. Yan Çju fikriça, hayotning tabiiy qonunlari — «dao»ga rioya qiliş insonga «öz tabiatini butunlikda saqlab qolişga» imkon beradi. D. dunyodagi hamma narsalarda qaramaqarşiliklar kuraşi yotadi, ular özgarişda, harakatda: «bir xil narsalar ketib, boşqa xil narsalar keladi, ba'zi narsalar gullaydi, ba'zilari sönadi», deb hisoblaydi. D. ta'limotida insonga özidagi majburiyat va burç kişanlarini uloqtirib taşlab, tabiatga yaqin bölgan hayotga qaytiş da'vati bor.

2) Xitoyda tarqalgan 3 dindan (konfutsiyçilik, buddizm b-n bir qatorda) biri. D. falsafiy ta'limoti asosida paydo bölgan. 1—3-a.larda vujudga kelgan. Çjan Daolin asos solgan (2-a. ning 1-yarmi). D. urf-odatlari animizmga va sehrgarlikka işonişga asoslangan. Konfutsiyçilik, buddizm elementlari ham bor. D. dinida 3 xudo — Şandi, Lao-szi hamda dunyoning yaratuvçisi Pan gu boşçiligida xudolar panteoni şakllangan. 5-a.dan D. diniy ta'limoti, marosimlari rasmiylaşgan va davlat dini bölib qolgan. 12-a.ga kelib D.ning adabiyotlar töplami — «Dao szan» vujudga keldi. D. boşqa dinlar kabi köplab sektalarga ajralib ketgan. D. kohinlari şaxsning axloqiy öz-özini takomillaştiriş ğoyasini tarğib qilib, dindorlarga uzoq umr körişning muayyan usulini ham taklif qiladilar, bu usul parhezni, jismoniy maşqlar tizimi va b. ni öz içiga oladi. Ayni vaktda kohinlar yovuz ruhlarni haydaş, fol oçiş b-n ham şuğullanadi. Keyinçalik D. Xitoyda özining ilgarigi mavqeini yöqotib örnini boşqa dinlarga böşatib bergan. Hozir uning tarafdorlari nisbatan ozçilikni taşkil qiladi.