Darai gaz
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 82–83-b. — ziyouz.com
Darai gaz DARAI GAZ, Deregez, Darai Jaz — örta asrlarda Afğonistonning şim. da mavjud bölgan qad. toğli tuman va şahar. Balxob daryosi vohasida, Balxdan 5 farsax (1 farsax — 6—7 km) jan. da joylaşgan. 10-a.da bu toğlar Jabal Köh nomi b-n maşhur edi. «D. G.» atamasi qadimdagi afsonaviy Gaziston mamlakati nomidan olingan. Rivoyatlarga köra, afsonaviy Rustam Semurğ bergan kamon dastasini Isfandiyorta şu yerdan turib uloqtirgan. 17-a. ga oid «Subxonqulinoma» asarida qam D. G. tarixi afsonaviy davrlarga borib taqaladi. 17-a.da D. G. vohasi Ayni Iskandariya (Iskandar buloği) nomi b-n maşhur katta çaşma bor edi. Bu çaşma yaqinidagi, atrofi suv b-n öralgan balandlikdagi maqbaraga göyo Aleksandr (Iskandar Maqduniy) dafn etilganmiş. Xitoy manbalariga köra, D. G. vohasida ilk örta asrlarda Kiyotçi mulki joylaşgan, Syuan Szanning yozişiça, uning iqlimi sovuk, lekin yeri juda unumdor bölib, ösimlik va mevalar oz, lekin sabzavot va buğdoy möl-köl edi. Aholisi serjahl va beşafqatliligi b-n ajralib turgan. 7-a. da bu yerda 10 ta budda monastiri, 300 ga yaqin rohib bölgan. Örta asrlarda D. G. vohasida şu nomda bir şahar bor edi, köplab qişloqlar unga tobe edi. 11-a.da D. G. Ğaznaviylar şikorgohi va harbiy karorgohi bölib, unda ikki mingdan ziyod turkiy va hindlardan iborat otliq qöşin urnaşgan. D. G. vohasi 16—17-a.larda ham Balx viloyati harbiy kuçlarining töplaniş yeri va boş harbiy qarorgoh hisoblanib, u yerda hukumat qöşinlarining doimiy turar joylari joylaşgan. Bu yerdagi Oqjilğa yaylovining kengligi 2 farsaxga (12—14 km) yetgan. Balx aholisi yoz faslida şu yerda dam olgan.
Ad.: Ahmedov B., Istoriya Balxa, T., 1982; Kamaliddinov Ş.S., Istoriçeskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyaziçnim istoçnikam IX — naçala XIII vv., T., 1996.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАРАИ ГАЗ, Дерегез, Дараи Жаз — ўрта асрларда Афғонистоннинг шим. да мавжуд бўлган қад. тоғли туман ва шаҳар. Балхоб дарёси воҳасида, Балхдан 5 фарсах (1 фарсах — 6—7 км) жан. да жойлашган. 10-а.да бу тоғлар Жабал Кўҳ номи б-н машҳур эди. «Д. Г.» атамаси қадимдаги афсонавий Газистон мамлакати номидан олинган. Ривоятларга кўра, афсонавий Рустам Семурғ берган камон дастасини Исфандиёрта шу ердан туриб улоқтирган. 17-а. га оид «Субхонқулинома» асарида қам Д. Г. тарихи афсонавий даврларга бориб тақалади. 17-а.да Д. Г. воҳаси Айни Искандария (Искандар булоғи) номи б-н машҳур катта чашма бор эди. Бу чашма яқинидаги, атрофи сув б-н ўралган баландликдаги мақбарага гўё Александр (Искандар Мақдуний) дафн этилганмиш. Хитой манбаларига кўра, Д. Г. воҳасида илк ўрта асрларда Киётчи мулки жойлашган, Сюань Цзаннинг ёзишича, унинг иқлими совук, лекин ери жуда унумдор бўлиб, ўсимлик ва мевалар оз, лекин сабзавот ва буғдой мўл-кўл эди. Аҳолиси сержаҳл ва бешафқатлилиги б-н ажралиб турган. 7-а. да бу ерда 10 та будда монастири, 300 га яқин роҳиб бўлган. Ўрта асрларда Д. Г. воҳасида шу номда бир шаҳар бор эди, кўплаб қишлоқлар унга тобе эди. 11-а.да Д. Г. Ғазнавийлар шикоргоҳи ва ҳарбий кароргоҳи бўлиб, унда икки мингдан зиёд туркий ва ҳиндлардан иборат отлиқ қўшин урнашган. Д. Г. воҳаси 16—17-а.ларда ҳам Балх вилояти ҳарбий кучларининг тўпланиш ери ва бош ҳарбий қароргоҳ ҳисобланиб, у ерда ҳукумат қўшинларининг доимий турар жойлари жойлашган. Бу ердаги Оқжилға яйловининг кенглиги 2 фарсахга (12—14 км) етган. Балх аҳолиси ёз фаслида шу ерда дам олган.
Ад.: Аҳмедов Б., История Балха, Т., 1982; Камалиддинов Ш.С., Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв., Т., 1996.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.